Сейсен ӘМІРБЕКҰЛЫ, Dodanews.kz
Украинадағы соғыс заманауи армияның бет-бейнесін өзгертті. Енді қарудың көптігі емес, оның дәлдігі, мобильдігі, дрондармен байланысы және ел ішінде өндіріліп, жөнделу мүмкіндігі маңызды. Қазақстан әскери реформаны осы талаптарға сай жүргізе ала ма?
Жақында аталып өткен Артиллерия күніне орай жарияланған әскери бейнематериалдарға көз салсаңыз, таныс көріністерге тап боласыз: кеңестік кезеңнен қалған зеңбіректер мен реактивті артиллериялық жүйелер. Олардың бәрін бірдей жарамсыз деуге болмайды. Тиісті жөндеу мен жаңғыртудан өткен ескі қару да белгілі бір міндетті атқара алады. Бірақ қазіргі соғыс көрсеткен шындық басқа: қарсыласты дер кезінде анықтап, дәл соққы беру, атыстан кейін тез орын ауыстыру және дрон шабуылынан қорғану қабілеті шешуші мәнге ие.
Ресейдің Украинаға қарсы соғысы артиллерияның маңызын төмендеткен жоқ, керісінше, оның жаңа технологиялармен біртұтас жүйе ретінде жұмыс істеуі керектігін көрсетті. Барлау дроны нысананы анықтайды, радар қарсы жақтың артиллериялық позициясын табуға көмектеседі, ал цифрлық байланыс қажетті ақпаратты әскерге жедел жеткізеді. Бұған электрондық күрес құралдары, әуе шабуылына қарсы қорғаныс және дәлдігі жоғары оқ-дәрілер қосылады. Осылардың бірі болмаса, ең заманауи зеңбіректің де мүмкіндігі толық ашылмайды.
Қазақстан армиясын жаңғырту жөніндегі қазіргі міндеттер де осы бағытпен үндеседі. Қорғаныс министрлігінің 2026 жылғы ресми мәліметтерінде әскердің жауынгерлік әзірлігін арттыру, басқару жүйесін цифрландыру, заманауи артиллериямен, дрондармен, зымырандық кешендермен, әуе қорғанысы құралдарымен және оқ-дәрімен қамтамасыз ету басым бағыттар ретінде аталған. Техниканы жөндеу қарқынын арттыруға да назар аударылып отыр.
Демек, мәселе ескі зеңбіректерді жаңасына ауыстырумен шектелмейді. Қазақстанға барлау, нысананы анықтау, басқару, соққы беру және қорғану құралдары өзара үйлесетін жүйе қажет. Бұл ретте Оңтүстік Кореяның K9 Thunder өздігінен жүретін гаубицасы мен K239 Chunmoo реактивті жүйесі назар аударуға тұрарлық.
Корея техникасының артықшылығы тек сипаттамасында емес, экспорттық саясатында да байқалады. Польша 2022 жылдан бастап Оңтүстік Кореядан K2 Black Panther танктерін, K9 гаубицаларын және Chunmoo реактивті жүйелерін сатып алып келеді. Келісімдер аясында техника жеткізуге қоса оқыту, сервистік қолдау және жергілікті өндірісті дамыту мәселелері де қарастырылды. 2025 жылдың соңында Польшада Chunmoo-ға арналған басқарылатын зымырандарды өндіруге қатысты келісім жасалды.
Бұл — Қазақстан үшін маңызды сабақ. Қару сатып алу бір мәселе болса, сол қаруды ел ішінде жөндеу, қосалқы бөлшектерін шығару, оқ-дәрісін өндіру және мамандар даярлау — одан да ұзақ мерзімді міндет. Егер әрбір жөндеу жұмысы үшін шетелге қарап, маңызды бөлшектерді сырттан күтетін болсақ, әскери-техникалық тәуелділіктен толық арыла алмаймыз.
Реактивті артиллерия саласында америкалық HIMARS, израильдік PULS және оңтүстіккореялық Chunmoo жүйелері салыстыруға лайық. Үшеуі де әртүрлі қашықтықтағы зымырандарды қолдануға арналған, алайда олардың оқ-дәрі түрлері, жеткізу шарттары, басқару жүйелері және өндірістік мүмкіндіктері бірдей емес.
HIMARS Украинадағы соғыс арқылы халықаралық деңгейде кеңінен танылды. Оның дәлдігі жоғары зымырандары алыс қашықтықтағы нысандарға соққы беруге мүмкіндік береді. Бірақ мұндай жүйені сатып алу кезінде тек ұшыру қондырғысының құнын емес, зымырандарды, оқыту мен логистиканы да есептеу керек. Польшаның 2019 жылғы келісімі 20 HIMARS қондырғысын, оқ-дәрілерді, басқару және қамтамасыз ету машиналарын, оқыту мен техникалық қолдауды қамтып, 414 миллион доллар болған. Бұл — сол кездегі келісімнің бағасы, оны бүгінгі басқа жүйелердің құнымен тікелей салыстыруға болмайды.
Израильдің PULS жүйесі де икемділігімен ерекшеленеді. Нидерланд 2023 жылы 20 қондырғыны, әртүрлі қашықтықтағы зымырандарды, оқыту мен қолдау қызметтерін қамтитын келісімге 305 миллион доллар бөлді. Ал Польша 2024 жылғы келісімде Chunmoo жүйелерінің 72 модулін, басқарылатын зымырандарды және технологиялық қолдауды қамтып, шамамен 1,6 миллиард долларлық тапсырыс берді. Келісімдердің құрамы әртүрлі болғандықтан, осы сандарға қарап бір жүйе екіншісінен міндетті түрде арзан деген қорытынды жасауға болмайды.
K9 Thunder гаубицасына да назар аудару қажет. Финляндия 2026 жылғы сәуірде Оңтүстік Кореядан бұрын пайдаланылған 112 K9 гаубицасын қосалқы бөлшектермен және арнайы құралдармен бірге 546,8 миллион еуроға сатып алу туралы келісім жасады. Бұл мысал техниканы таңдағанда оның жаңалығымен қатар сенімділігі, қызмет көрсету құны және армияның нақты қажеттілігі ескерілетінін көрсетеді.
Ал K2 Black Panther танкісіне келсек, оны америкалық Abrams, немістің Leopard 2 немесе өзге танктерден барлық жағынан артық деп кесіп айту дұрыс емес. Әрқайсысының қорғанысы, қозғалтқышы, электроникасы, пайдалану шығыны мен қызмет көрсету жүйесі әртүрлі. Қазақстан үшін негізгі сұрақ — қай танктің жарнамасы мықты деген емес, қайсысы біздің жер бедерімізге, климатымызға, әскери доктринамызға және бюджетімізге тиімдірек сәйкес келеді деген мәселе.
Енді Қазақстанның өз мүмкіндігіне келейік. 2026 жылғы республикалық бюджетте Қорғаныс министрлігіне 1,168 триллион теңге қарастырылған. Оның 1,156 триллион теңгесі Қарулы күштердің жауынгерлік және жұмылдыру дайындығына, ал 12,625 миллиард теңгесі әскердің даму бағдарламасына тиесілі. Алайда бұл соңғы сома барлық қару-жарақ сатып алуға бөлінген қаржы деген сөз емес: сатып алу мен қамтамасыз етуге арналған шығыстар бюджеттік бағдарламалар бойынша әртүрлі баптарға бөлінуі мүмкін.
Мұнда маңызды бір сұрақ туындайды: бөлінген қаржы нақты нәтижеге қаншалықты жылдам айналып жатыр? Қаржы министрлігінің 2025 жылғы 1 желтоқсандағы есебінде Қорғаныс министрлігі бойынша төлемдердің орындалуы жоспардың 88,1 пайызы болғаны көрсетілген. Игерілмеген қаражаттың едәуір бөлігі мемлекеттік қорғаныс тапсырысына қатысты рәсімдердің кешігуімен байланыстырылған.
Бұл дерекке үстірт қарауға болмайды. Әскери сатып алу — қарапайым тауар сатып алу емес: техникалық талаптарды келісу, сынақтан өткізу, жеткізу кестесін бекіту, мамандарды оқыту және инфрақұрылымды дайындау қажет. Бірақ дәл осы үдерістердің созылып кетуі де әскерді жаңғыртуды баяулатуы мүмкін. Сондықтан қаржы көлемімен қатар, келісімдердің уақытында орындалуын және техниканың бөлімдерге нақты жеткізілуін бағалау қажет.
Қазақстан үшін Оңтүстік Кореямен қорғаныс өнеркәсібі саласындағы ынтымақтастықты тереңдету мүмкіндігін зерттеу орынды. Дегенмен бірден жаппай сатып алуға асықпай, алдымен бірнеше бағытта салыстырмалы сынақ өткізіп, техниканың толық өмірлік цикл құнын есептеген жөн. Ең маңыздысы — келісімге жергілікті жөндеу, қосалқы бөлшектер шығару, оқ-дәрі өндірісін игеру және технология беру жөніндегі нақты міндеттемелерді енгізу.
Сонымен бірге артиллерияны жаңарту дрондарға қарсы құралдарды, барлау жүйелерін, қарсы батареялық радарларды және қорғалған цифрлық байланысты дамытумен қатар жүруге тиіс. Әйтпесе, жаңа зеңбірек сатып алып, оны ескі басқару жүйесіне қосумен шектелуіміз мүмкін.
Әскери реформаның мақсаты — парадта заманауи көрінетін техника жинау емес, елдің қорғаныс қабілетін шын мәнінде күшейту. Қару сатып алуға жұмсалған әр теңге жауынгердің қауіпсіздігіне, бөлімшенің жауынгерлік әзірлігіне және мемлекеттің технологиялық дербестігіне қызмет етуі керек.
Қорғаныстың мықтылығы қарудың санымен ғана өлшенбейді. Қаруды өзің басқара білу, жөндеу, толықтыру және қажет кезде өзің өндіру мүмкіндігі де — ұлттық қауіпсіздіктің маңызды бөлігі.
