Кейде елді елең еткізген оқыс оқиғаны араға біраз уақыт салып, қайта сараптасаң, дер кезінде аңғармаған кейбір жайттарды байқайсың. Айтқым келгені «Самұрық -Қазынаға» байланысты дүрбелең. Сонымен өзімізше саралап, салмақтап көрелік. Қазақстанның экономикалық өмірінде соңғы күндері үлкен резонанс тудырған оқиға болды. Ұлттық әл-ауқат қоры «Самұрық-Қазына» басқарма төрағасы Нұрлан Жақыпов пен «Қазақстан темір жолы» компаниясының басшысы Елжас Отыншиев сыбайлас жемқорлық қылмыс жасады деген күдікпен ұсталды. Бұл туралы 12 қарашада Ұлттық қауіпсіздік комитеті ресми хабарлады. Қазір тергеу амалдары жүргізіліп жатыр. Әзірге олардың кінәсі сот арқылы дәлелденген жоқ. Бірақ оқиғаның өзі қоғамда үлкен сұрақ туғызды. Елдің ең ірі мемлекеттік активтерін басқаратын құрылымдардың басшылары осындай күдікке ілінсе, онда ұлттық компаниялардағы басқару жүйесінің жағдайы қандай?
Бұл жерде мәселе екі адамның тағдырымен шектелмейді. «Самұрық-Қазына» – жай ғана мемлекеттік мекеме емес. Оның қарамағында мұнай-газ, энергетика, көлік, телекоммуникация және басқа да стратегиялық салалардағы ірі компаниялар бар. «ҚазМұнайГаз», «Қазатомөнеркәсіп», Air Astana, «Қазақстан темір жолы» секілді ел экономикасына тікелей ықпал ететін кәсіпорындар осы құрылыммен байланысты. Демек, қордың жұмысы мен басқару сапасы бүкіл елдің экономикалық қауіпсіздігіне әсер етеді. Reuters агенттігінің мәліметінше, қор иелік ететін активтердің көлемі Қазақстан жалпы ішкі өнімінің шамамен 40 пайызына жуықтайды. Осындай алып экономикалық ресурсты басқаратын мекемеде ашықтық пен жауапкершілік бірінші орында тұруы керек.
Президент Қасым-Жомарт Тоқаев бұл оқиғаға байланысты Қауіпсіздік кеңесінің шұғыл отырысын өткізіп, мемлекеттік компанияларда жемқорлықтың белең алуы аса күрделі жағдай екенін мәлімдеді. Мемлекет басшысы сыбайлас жемқорлықты мемлекеттік компаниялардың «Ахиллес өкшесі» деп атады. Сонымен қатар заң алдында ешкімге артықшылық берілмеуі керектігін айтты. Үкімет пен тиісті органдарға квазимемлекеттік сектордағы сыбайлас жемқорлықты азайту және оның тиімділігін арттыру жөнінде ұсыныстар әзірлеу тапсырылды. Президент бұл мәселеге қатысты ұсыныстарды 24 қарашаға дейін енгізуді міндеттеді. Бұл – жай ғана кезекті кадрлық оқиға емес, мемлекеттік басқару жүйесіне қойылған үлкен талап. Бірақ енді қоғам нақты нәтижені күтеді.
Оқиғадан кейін әлеуметтік желілерде де қызу пікірталас басталды. Біреулер мұны заңның бәріне бірдей екенін көрсететін маңызды қадам деп бағаласа, енді біреулер ұлттық компаниялардың ішкі жүйесіне терең аудит жүргізу қажеттігін айтып жатыр. Саясаттанушы Данияр Әшімбаев «Самұрық-Қазына» басшысының ұсталуын қор тарихында бұрын-соңды болмаған жағдай деп бағалады. Оның пікірінше, мұндай қадам жоғары лауазым иелеріне де заңның ортақ екенін көрсетеді. Ал саясаттанушы Ғазиз Әбішевтің назары ҚТЖ-ның көп жылдан бері қордаланған проблемаларына ауды. Оның айтуынша, теміржол саласына мемлекет қаржысы көп жұмсалғанымен, жүк тасымалы мен инфрақұрылым мәселелері әлі де қоғамның сынына ұшырап келеді. Сарапшының көтерген негізгі сұрағы – ұлттық компаниялардың басшылары өз міндетін атқарғаны үшін жоғары жалақы алады, ал мемлекетке нақты нәтиже қайтару мәселесі қалай бақыланады?
Алайда бұл оқиғаға қатысты ең маңызды пікірлердің бірі – мәселені тек басшылардың ауысуымен шешуге болмайтыны туралы. Саясаттанушы Досым Сәтпаев «Самұрық-Қазына» мен жалпы квазимемлекеттік секторды көп жылдан бері «қара жәшікке» ұқсатып сипаттап келеді. Яғни сырт көзге үлкен жобалар, миллиардтаған инвестициялар, есептер мен әдемі презентациялар көрсетілгенімен, ішкі шешімдердің қалай қабылданатыны, келісімшарттардың қандай негізде жасалатыны және қаражаттың тиімді жұмсалуы қоғамға әрдайым түсінікті емес. Сәтпаевтың пікірінше, мәселені бір-екі басшыны қызметтен алып, орнына басқа адам тағайындау арқылы шешу мүмкін емес. Жүйенің өзін өзгерту қажет.
Міне, әңгіменің ең түйінді жері де осында. Егер бір басшы кетіп, оның орнына екінші басшы келсе, бірақ шешім қабылдау тәртібі, мемлекеттік сатып алу жүйесі, мердігерлерді таңдау және қаржының жұмсалуын бақылау өзгермесе, ертең дәл осындай жағдайдың қайталанбайтынына кім кепіл? «Балық басынан шіриді» деген халық мақалы осындайда еске түседі. Бірақ мәселе тек басшының жеке жауапкершілігінде емес. Балықтың басын ауыстырумен бірге бүкіл судың тазалығына да назар аудару керек.
Мәселен, «Қазақстан темір жолын» алайық. Бұл компания елдің көлік-логистикалық жүйесіндегі негізгі тіректердің бірі. Қазақстанның транзиттік әлеуеті, Қытай мен Еуропа арасындағы жүк тасымалы, экспорттық мүмкіндіктері теміржолдың жұмысына тікелей байланысты. ҚТЖ инфрақұрылымды жаңғыртуға, локомотивтер мен вагондарды жаңартуға, өткізу қабілетін арттыруға қомақты қаржы жұмсап келеді. Соған қарамастан, жүк жөнелтушілер тариф, вагон тапшылығы, тасымалдау мерзімі және инфрақұрылымға қатысты мәселелерді көтеріп жүр. Егер компанияның басқаруында жемқорлық тәуекелдері болса, оның зардабын тек мемлекеттік бюджет емес, кәсіпкерлер мен қарапайым халық та сезінеді. Себебі тасымал құны тауар бағасына әсер етеді. Демек, теміржолдағы тәртіп – экономикалық бәсекеге қабілеттіліктің де мәселесі.
Ұсталымдар туралы ақпарат тараған күні Астанадағы тұрғын үй кешендерінің бірінің маңында жерге шашылған доллар купюралары мен сөмкелер бейнеленген видео да әлеуметтік желілерде кең тарады. Кейбір ақпарат құралдары мен блогерлер мұны ұсталған адамдардың ісімен байланыстырды. Тіпті ақша көлемі жөнінде әртүрлі сандар айтылды. Бірақ ҰҚК бұл ақшаның аталған тергеуге қатысы барын ресми түрде растаған жоқ. Сондықтан мұндай ақпаратқа сақтықпен қараған жөн. Дегенмен бұл көрініс қоғамдағы күдікті күшейтіп, мемлекеттік қызметтегі байлық пен табыс көздерінің ашықтығы туралы мәселені қайта көтерді. Қоғамның сұрайтыны да осы: мемлекеттік активтерді басқаратын адамдардың табысы, мүлкі және қаржылық мүдделері қаншалықты ашық бақыланады?
Тағы бір назар аударатын мәселе – «Самұрық-Қазынаның» өзі қандай институт болуы керек? Қор 2008 жылы құрылып, мемлекеттік активтерді тиімді басқару, экономиканы жаңғырту және ұзақ мерзімді инвестициялық жобаларды жүзеге асыру міндетін алды. Әлемде мұндай мемлекеттік инвестициялық қорлардың табысты үлгілері бар. Мысалы, Сингапурдың Temasek компаниясы коммерциялық тиімділікке, корпоративтік басқаруға және есептілікке басымдық береді. Оның басты ерекшелігі – мемлекет иесі болғанымен, компаниялардың күнделікті басқаруына саяси ықпалдың шектелуі және нәтижеге негізделген корпоративтік мәдениет. Қазақстан да осындай тәжірибені зерттей алады. Бірақ бір елдің үлгісін сол күйінде көшіру жеткіліксіз. Ең алдымен, мемлекеттік активтерді басқарудың нақты мақсаты мен жауапкершілік шекарасы анықталуы керек.
Осы ретте тағы бірнеше мәселе ашық қалмауы тиіс. Мемлекеттік компаниялардың ірі келісімшарттары қаншалықты ашық? Мердігерлер қалай таңдалады? Бір компанияға бірнеше рет бірдей сипаттағы мемлекеттік тапсырыс беріле ме? Тәуелсіз аудит қорытындылары қоғамға толық жариялана ма? Директорлар кеңестері шын мәнінде бақылау жасай ма, әлде басшылықтың шешімдерін мақұлдайтын құрылым ғана ма? Осындай сұрақтарға жауап бермей, сыбайлас жемқорлықпен күресті тек ұсталған адамдардың санымен өлшеу дұрыс емес.
Қордың басшылығына қатысты оқиғадан кейін инвесторлардың да назары күшейгені түсінікті. Reuters агенттігі Қазақстанның ұлттық компаниялары мен ҚТЖ-ның халықаралық нарыққа шығу жоспарлары аясында бұл жағдайдың маңызын атап өтті. Ал RFE/RL басылымына пікір білдірген қаржы сарапшысы Расул Рысмамбетов инвесторлар үшін ең маңыздысы компанияның қаржылық есептілігінің сенімділігі екенін айтты. Оның пікірінше, ҚТЖ акцияларын орналастыру жоспарын кейінге қалдыру мәселесі де қарастырылуы мүмкін. Яғни мұндай оқиғалар тек ішкі саясатқа емес, Қазақстанның халықаралық қаржы нарығындағы беделіне де әсер етеді. Инвестор үшін әдемі жарнама емес, ашық есеп пен болжамды басқару маңызды.
Әрине, тергеу жүріп жатқан кезде ешкімді кінәлі деп жариялауға болмайды. Заңның басты талабы – кінәсіздік презумпциясы. Бірақ бұл қағида мемлекеттік компаниялардың қызметін қоғамдық бақылаудан босатады деген сөз емес. Керісінше, қоғам заңды түрде ақпарат сұрап, мемлекеттік активтердің қалай басқарылып жатқанын білуге құқылы.
Енді Үкімет пен тиісті органдардың алдында үлкен міндет тұр. Тек жаңа басшыларды тағайындау жеткіліксіз. Квазимемлекеттік сектордағы барлық ірі сатып алуларға, келісімшарттарға, инвестициялық жобаларға және басқару шешімдеріне тәуелсіз аудит жүргізу қажет. Қордың қаржылық есептілігі түсінікті тілмен қоғамға ұсынылуы керек. Ал мемлекеттік компания басшыларының жұмысы өткізілген жиындармен немесе іске қосылған жобалардың санымен емес, экономикалық тиімділікпен, халыққа көрсетілген қызмет сапасымен және нақты нәтижемен бағалануы тиіс.
Бір сөзбен айтқанда, мәселе екі адамның ұсталуында емес, осындай жағдайлардың неліктен пайда болатынында. Егер бүгінгі оқиға жүйелі өзгеріске түрткі болса, оның ел үшін маңызы зор болмақ. Ал егер бәрі бірнеше кадрлық шешіммен аяқталса, қоғамның күдігі сейілмейді.
Абай атамыздың «Пайда ойлама, ар ойла» деген сөзі бар. Мемлекеттік қызметке келген адам үшін бұл сөздің мәні ерекше. Өйткені ұлттық байлық – жекелеген басшылардың емес, бүкіл халықтың ортақ игілігі. Оны басқару – артықшылық емес, аманат.
Елдің байлығы мол болуы мүмкін. Бірақ сол байлық халықтың тұрмысын жақсартпаса, оның игілігі кімге тиіп жатыр деген сұрақ туындайды. «Самұрық-Қазына» төңірегіндегі бүгінгі оқиға осы сұрақты тағы да алға шығарды. Ендігі кезекте қоғамға ұсталғандардың тағдыры ғана емес, ұлттық байлықты басқару жүйесінің қалай өзгеретіні маңызды.
Сейсен ӘМІРБЕКҰЛЫ, dodanews.kz

































