Сейсен ӘМІРБЕКҰЛЫ, Dodanews.kz
Соңғы жылдары әлеуметтік желілерде, сарапшылар арасында және кейбір саясаткерлердің мәлімдемелерінде «Ресей көп ұзамай ыдырауы мүмкін» деген пікір жиі айтыла бастады. Бұл нені білдіреді?
Бұл болжамның пайда болуына себептер де жоқ емес. Украинадағы ұзаққа созылған соғыс. Батыс санкциялары. Экономикалық қиындықтар. Технологиялық шектеулер. Демографиялық мәселелер. Аймақтар арасындағы әлеуметтік айырмашылықтар. Осының бәрі Ресейдің болашағы туралы түрлі сценарийлердің айтылуына себеп болып отыр. Бірақ халықаралық саясатта үлкен мемлекеттердің тағдырын әлеуметтік желідегі пікірлермен өлшеу дұрыс емес. Тарих көрсеткендей, империялар мен ірі державалар бір ғана себептен құламайды. Олардың әлсіреуіне көптеген фактордың бір уақытта әсер етуі мүмкін. Сондықтан бүгінгі негізгі сұрақ: «Ресей шынымен ыдыраудың алдында тұр ма, әлде жаңа тарихи кезеңге бейімделіп жатыр ма?»
Бұл сұраққа жауап беру үшін эмоциядан емес, тарихи тәжірибеден бастау керек. Өйткені мемлекеттің әлсіреуі мен мемлекеттің ыдырауы – екі түрлі құбылыс. Кейбір елдер ондаған жыл бойы экономикалық қиындықпен өмір сүре алады. Кейбір мемлекеттер сыртқы қысымға қарамастан саяси тұрақтылығын сақтайды. Ал кейде сырттай қуатты көрінген жүйелер ішкі дағдарыстан өзгеріске ұшырайды. Мемлекеттің тағдырын тек экономика емес, саяси басқару сапасы, қоғамның ішкі келісімі және элиталардың бірлігі анықтайды. Қазақта «Сабыр түбі – сары алтын» дейтін сөз бар. Халықаралық саясатта бұл мақалдың мәні ерекше. Себебі асығыс жасалған болжам кейде шынайы талдауға кедергі келтіреді.
Көптеген сарапшылар бүгінгі Ресейді Кеңес Одағымен салыстырады. Бұл салыстырудың белгілі бір негізі бар. 1980-жылдары Кеңес Одағы ұзақ әскери бәсекеден, экономикалық тиімсіздіктен және саяси тоқыраудан әлсіреді. Мұнай бағасының құлдырауы, Ауғанстандағы соғыс, басқару жүйесінің дағдарысы және ұлттық республикалардағы қозғалыстар ақырында КСРО-ның ыдырауына алып келді. Бірақ тарих ешқашан дәл қайталанбайды. Қазіргі Ресей – Кеңес Одағы емес. Бүгінгі Ресейде бір партиялық кеңестік жүйе жоқ. Одақтас республикалардан құралған құрылым жоқ. Бірақ орталық билік әлдеқайда күшті және басқару жүйесі қатты орталықтанған. Сондықтан «КСРО сценарийі міндетті түрде қайталанады» деу ғылыми болжамнан гөрі саяси ұранға жақын. Дегенмен Ресейде күрделі мәселелер жоқ деу де дұрыс емес.
Ресей экономикасына салынған санкциялар бірден күйретуші әсер берген жоқ. Мәскеу мұнай мен газ экспортын жаңа бағыттарға бұруға тырысты. Қытай, Үндістан және басқа да азиялық нарықтар Ресей үшін маңызды экономикалық арнаға айналды. Бұл Ресейдің белгілі бір төзімділік қабілеті бар екенін көрсетті. Бірақ санкциялардың ең үлкен әсері ұзақ мерзімде байқалуы мүмкін. Мәселе тек ақшада емес. Мәселе – технологияда. Қазіргі әлемде мемлекеттің қуаты тек табиғи ресурспен өлшенбейді. Жасанды интеллект, микроэлектроника, ғылыми зерттеу, жоғары технологиялық өндіріс – экономикалық бәсекенің басты факторларына айналды. Ал Ресей осы салаларда сыртқы шектеулерге тап болды. Егер ел технологиялық жаңаруға жол таба алмаса, оның экономикалық мүмкіндігі біртіндеп шектелуі ықтимал. Бұл – Ресей алдында тұрған ең үлкен стратегиялық мәселелердің бірі.
Ұзаққа созылған кез келген соғыс мемлекетке үлкен салмақ түсіреді. Бұл тек әскери шығын емес. Бұл – адам ресурсы. Бұл – демография. Бұл – қоғамның психологиялық жағдайы. Әскери шығындардың өсуі әлеуметтік салаға әсер етуі мүмкін. Ұзақ уақыт бойы соғыс жағдайында өмір сүретін қоғамда шаршау пайда болады. Бірақ соғыс автоматты түрде мемлекетті құлатпайды. Тарихта соғыс кезінде күшейген мемлекеттер де болды. Сондықтан негізгі мәселе – соғыстың өзі емес, оның саяси жүйеге, экономикаға және қоғамға қалай әсер ететіні.
Ресейдің болашағын Қытай факторынсыз түсіну мүмкін емес. Қытай бүгінде Ресей үшін әрі мүмкіндік, әрі сын. Бір жағынан, Қытай – үлкен нарық. Екінші жағынан, экономикалық қуаттағы айырмашылық жыл сайын артып келеді. Қытайдың өндірістік және технологиялық мүмкіндігі Ресейден әлдеқайда жоғары. Сондықтан ұзақ мерзімде Мәскеу үшін маңызды мәселе туындайды: Шығысқа бұрылу экономикалық тұрғыдан тиімді болғанымен, тым үлкен тәуелділік саяси еркіндікке әсер етуі мүмкін. Бұл – Ресей алдында тұрған жаңа геосаяси шындық. Батыспен текетірес күшейген сайын Мәскеу Пекинге жақындай түсті. Бірақ әлемдік саясатта ешбір жақындасу толық тәуелсіздікке кепілдік бермейді. Әрбір мемлекет ең алдымен өз мүддесін ойлайды.
Теориялық тұрғыдан кез келген мемлекет өзгеруі мүмкін. Тарихта мәңгілік империя болған жоқ. Рим империясы құлады. Осман империясы ыдырады. Кеңес Одағы тарады. Бірақ олардың әрқайсысының өз себептері болды. Ресейдің қазіргі жағдайын қарастырғанда бірнеше сценарийді айтуға болады.
Бірінші сценарий – қазіргі жүйенің сақталуы. Яғни Ресей экономикалық қысымға қарамастан орталықтанған мемлекет ретінде өмір сүре береді.
Екінші сценарий – біртіндеп өзгеру. Экономикалық модель жаңарады. Сыртқы саясат өзгереді. Басқару жүйесінде реформалар болуы мүмкін. Үшінші сценарий – ішкі саяси дағдарыстың тереңдеуі. Егер экономикалық қиындықтар, әлеуметтік наразылық және элиталар арасындағы қайшылықтар қатар күшейсе, мемлекет алдында күрделі сынақтар пайда болады. Ал Ресейдің аумақтық бөлінуі туралы сценарийге келгенде өте сақ болған жөн. Ядролық қаруы бар ірі мемлекеттің ыдырауы тек Ресейдің ішкі мәселесі емес, бүкіл әлемдік қауіпсіздік мәселесіне айналады. Сондықтан халықаралық ойыншылар да мұндай жағдайдың алдын алуға мүдделі болуы мүмкін. Меніңше, ең ықтимал сценарий – жақын жылдары Ресейдің КСРО сияқты бір сәтте ыдырап кетуі емес. Ең ықтимал сценарий – ұзақ трансформация. Ресей әлсіреуі мүмкін. Оның әлемдегі рөлі өзгеруі мүмкін. Бірақ бұл міндетті түрде мемлекеттің жойылуын білдірмейді.
Ресейдің болашағы Қазақстан үшін өте маңызды. Бірақ Қазақстанның стратегиялық міндеті – біреудің әлсіреуін күту емес. Өзінің күшін арттыру. Қазақстан үшін ең дұрыс жол – тұрақты, болжамды және өзара тиімді қарым-қатынас орнату. Ресеймен де. Қытаймен де. Еуропамен де. Түркиямен де. Басқа әлемдік орталықтармен де. Қазақстанның басты артықшылығы – көпвекторлы саясат. Бірақ көпвекторлы саясат тек дипломатиялық ұстаным емес. Ол экономикалық қуатпен, технологиямен, біліммен және ұлттық бірлікпен бекітілуі керек. Қазақ «Жеті рет өлшеп, бір рет кес» дейді. Мемлекеттер тағдыры да дәл осылай шешіледі. Қазақстан үшін ең үлкен қауіп – Ресейдің өзгеруі емес. Ең үлкен қауіп – өзгеріп жатқан әлемде өз орнын таба алмау. Бүгінде Орталық Азияға әлемнің назары ауып отыр. Қытай инвестиция салып жатыр. Еуропа жаңа көлік жолдарын іздеуде. Түркия аймақтағы байланысын күшейтуде. Парсы шығанағы елдері жаңа мүмкіндіктер қарастыруда. Бұл жағдайда Қазақстанның міндеті – географиясын артықшылыққа айналдыру. Өйткені география – тағдыр емес. География – мүмкіндік. Ал сол мүмкіндікті мемлекетке айналдыратын нәрсе – дұрыс саясат, сапалы басқару және ұлттық мүддені қорғайтын шешімдер. Тарихта көршісінің әлсіздігін күткен мемлекет емес, өзінің қуатын арттырған мемлекет жеңеді. Ресейдің болашағы қандай болатынын уақыт көрсетеді. Бірақ Қазақстанның болашағы ең алдымен өз қолында. XXI ғасырда мемлекеттердің тағдырын тек аумақ пен ресурс емес, ақыл, технология және дұрыс таңдау анықтайды. Ащы шындық осы.
