Сейсен ӘМІРБЕКҰЛЫ, Dodanews.kz
(саяси болжам)
23 тамызда Қазақстан тарихындағы алғашқы Құрылтай сайлауы өтеді. Үш күннен кейін сайлаушы жеті партияның біріне дауыс береді. Құрылтайға 145 депутат сайланады, жеті партияның тізімінде 545 кандидат бар. Бұл жолғы сайлаудың ерекшелігі – депутаттардың барлығы партиялық тізім арқылы өтеді. Сондықтан бюллетеньдегі таңдау жеке кандидатқа емес, партияның саяси бағытына беріледі.
Сайлауалды науқан аяқталуға жақын. Төрт теледебат өтті. Соңғысы 19 тамызда 24KZ телеарнасында ұйымдастырылып, оған жеті партияның төрағасы қатысты. «Дамыған экономика – қуатты қоғам» тақырыбындағы пікірталаста партия жетекшілері өз бағдарламаларын таныстырып қана қоймай, бір-біріне сұрақ қойды, қарсыластарының ұстанымдарын сынады және соңында сайлаушыларға қорытынды үндеу жасады. Осылайша төрт дебаттың бәрі аяқталды, енді партиялардың саяси мүмкіндігін бағалайтын соңғы кезең – сайлаушының нақты таңдауы.
Осы сайлауға қатысты менің негізгі қорытындым мынау: бүгінгі деректер бойынша «Әділет» партиясының бірінші орын алу ықтималдығы өзгелерден әлдеқайда жоғары. Бірақ сайлаудың шын интригасы бірінші орында емес. Негізгі сұрақ – «Әділеттен» кейін Құрылтайға кімдер өтеді және бес пайыздық межеден қай партиялар аса алады?
Бұл тұжырымды ең алдымен соңғы сауалнамалар негіздейді. Қазақстандық қоғамдық даму институтының 8-20 шілде аралығында 1200 респондент арасында жүргізген зерттеуінде «Әділетті» қолдайтынын 64,8 пайыз адам айтқан. Кейінгі зерттеуде бұл көрсеткіш 70,2 пайызға дейін өскен. Сол соңғы зерттеуде «Ауыл» – 5,6 пайыз, «Ақ жол» – 4,9 пайыз, Respublica – 4,7 пайыз, ЖСДП – 4,5 пайыз, Қазақстан халық партиясы – 3,3 пайыз, «Байтақ» – 0,8 пайыз көрсеткен.
Бұл сандарға бір маңызды ескертпе керек. «Әділет» 70,2 пайыз дауыс алады деген сөз емес. Бұл – сауалнамадағы партиялық таңдау. Нақты сайлаудағы нәтиже дауыс беруге келген адамдардың құрамына, сайлаушылардың соңғы күндердегі шешіміне және партиялардың өз электоратын қаншалықты жұмылдыра алғанына байланысты болады. Сондықтан сауалнамадағы 70 пайызды сайлау нәтижесі ретінде қабылдау – әдістемелік қате.
Дегенмен екі зерттеудің арасындағы динамиканың өзі маңызды. Бір айға жуық уақыт ішінде «Әділеттің» көрсеткіші жоғарылаған, ал қалған партиялар бес пайыздың маңында шоғырланған. Бұл жерде саяси нарықтың құрылымы анық көрінеді: бір айқын көшбасшы және бір-біріне өте жақын алты партия.
«Әділеттің» жағдайын тек сауалнамамен түсіндіру де жеткіліксіз. Теледебаттардағы көрермендердің реакциясы да осы партияның ақпараттық басымдығын көрсетті. 29 шілдедегі алғашқы теледебат кезінде көрсетілген онлайн сауалнамада «Әділет» 66,1 пайызбен бірінші болған. Алайда сол эфирде бастапқы нәтиже мен кейін жаңартылған көрсеткіш арасында техникалық мәселе туып, сауалнама деректері дауға айналды. Сондықтан бұл көрсеткішті ғылыми рейтинг емес, эфир көрермендерінің сол сәттегі реакциясы ретінде ғана қарастырған жөн.
12 тамыздағы командалық теледебатта да көрермендердің онлайн дауыс беруінде «Әділет» бірінші орын алды – 60,6 пайыз. «Ауыл» 15,1 пайызбен екінші, Respublica 10,2 пайызбен үшінші болды. Бұл сауалнамаға 165 153 көрермен қатысқан. Мұнда да бір нюанс бар: теледебат көрермендерінің құрамы бүкіл электораттың дәл көшірмесі емес. Бірақ әртүрлі дебаттарда бір партияның тұрақты түрде алда болуы оның медиа кеңістіктегі тартымдылығы жоғары екенін көрсетеді.
Төрт дебаттың мазмұнына қарасақ та, партиялар арасындағы айырмашылық айқындала түсті. Соңғы пікірталаста Respublica экономикалық өсім мен халық табысын басты мәселе ретінде қойды. «Ақ жол» кәсіпкерлікті қолдау, тексерістерді азайту және тұрғын үй мәселесіне қатысты ұсыныстарын айтты. «Байтақ» экологияға, су қауіпсіздігіне және табиғи ресурстарды қорғауға басымдық берді. Ал қалған партиялар экономика, әлеуметтік саясат, еңбек ақысы, ауыл және мемлекеттік басқару мәселелерін өздерінің бағдарламалық ұстанымдары арқылы ұсынды.
Бірақ төрт дебаттың ең басты қорытындысы – партиялардың бір-бірінен бағдарламалық тұрғыда тым қатты алшақ еместігі. Халықтың табысын көтеру, бағаны тұрақтандыру, білім мен медицинаны жақсарту, ауылды дамыту, кәсіпкерлікті қолдау сияқты мәселелерді жеті партияның да бағдарламасынан көруге болады. Сондықтан соңғы кезеңде сайлаушы үшін «кімнің бағдарламасы бар?» дегеннен гөрі «кім осы бағдарламаны орындай алады?» деген сұрақ маңыздырақ болуы мүмкін.
Осы тұрғыдан «Әділеттің» артықшылығы – оның сайлауалды хабарламасының қарапайым әрі түсінікті болуында. Партия өзін әділеттілік, тәртіп және тиімді мемлекет ұғымдарымен байланыстырып отыр. Оның үстіне сауалнамадағы жоғары көрсеткіш партияның тек бір әлеуметтік топқа емес, әртүрлі демографиялық топтарға таралған қолдауын көрсетеді. Соңғы зерттеуде «Әділет» жынысы, жасы, тұрғылықты жері мен білімі бойынша негізгі топтардың бәрінде бәсекелестерінен алда болған.
Бірақ бұл партия үшін де бір қауіп бар. Сауалнамадағы аса жоғары көрсеткіш нақты сайлауда дәл сол күйінде қайталанбауы мүмкін. Көшбасшы партияға дауыс беремін деушілердің бір бөлігі сайлау күні дауыс бермеуі немесе соңғы сәтте таңдауын өзгертуі ықтимал. Оның үстіне әлеуметтік желідегі белсенділік пен нақты сайлаудағы белсенділік – екі бөлек нәрсе. Сондықтан «Әділеттің» жеңетініне күмән аз болғанымен, оның қанша мандат алатынын бүгіннен дәл айту мүмкін емес.
Ал шынайы бәсеке екінші орыннан басталады.
Бұл жерде «Ауылдың» позициясы ерекше. Соңғы сауалнамада 5,6 пайызбен ол бес пайыздық межеден жоғары тұрған жалғыз партия болып отыр. Оның үстіне «Ауылдың» электораты географиялық жағынан айқын: соңғы зерттеу бойынша партияны ауылдық жерде тұратындар қала тұрғындарына қарағанда 1,6 есе жиі қолдайды. Бұл – партияның нақты әлеуметтік базасы бар екенін көрсететін маңызды белгі.
«Ауылдың» тағы бір артықшылығы – оның сайлаушыға түсінікті саяси позициясы. Ауыл, аграрлық сектор, өңірлік даму, ауыл тұрғындарының табысы – партияның табиғи саяси алаңы. Сондықтан оның электораты әлеуметтік желідегі пікірлерден толық көрінбеуі мүмкін. Интернеттегі белсенділік төмен болғанымен, нақты дауыс беру кезінде ауылдық электораттың тәртіпті түрде қатысуы партияның нәтижесін көтеруі ықтимал.
Сол себепті мен бүгінгі жағдай бойынша екінші орынға «Ауылды» қоюға бейіммін. Бірақ бұл – сенімді жеңіс емес. 5,6 пайыз деген көрсеткіш те өте үлкен қорғаныс жастығы емес.
Одан кейін «Ақ жол» мен Respublica тұр. Екеуінің арасындағы айырмашылық соңғы сауалнамада статистикалық тұрғыдан өте аз: тиісінше 4,9 және 4,7 пайыз. Демек, олардың қайсысы нақты екінші орынға немесе кем дегенде бес пайыздық межеден жоғары шығатынын қазір сенімді түрде айту қиын.
«Ақ жолдың» артықшылығы – саяси тәжірибесінде. Партия кәсіпкерлік, экономика, салық, мемлекеттік реттеу мәселелерінде қалыптасқан ұстанымға ие. Дания Еспаеваның соңғы дебаттағы сөзі де осы бағытта болды. Партия кәсіпкерлікті дамытуға, орынсыз тексерістерді азайтуға және жас отбасыларды тұрғын үймен қамтамасыз етуге қатысты ұсыныстарын алға шығарды.
Respublica керісінше, өзін жаңа саяси күш ретінде көрсетуге тырысып отыр. Соңғы дебатта Айдарбек Қожаназаров партияның негізгі идеясын экономикалық өсіммен байланыстырды: мемлекет байлықты ғана бөлмей, оны көбейтуге жағдай жасауы керек деген позицияны алға тартты. Бұл партияның бизнеске, кәсіпкерлерге және қалалық ортаға жақын электоратына сәйкес келеді.
Respublica-ның басты артықшылығы – жаңашылдық. Басты әлсіздігі – осы жаңашылдықтың бүкіл ел аумағында бірдей электоралдық базаға айнала алуы әлі дәлелденген жоқ. Сондықтан оның 4,7 пайыздық рейтингіне қарап, партияны Құрылтайдан тыс қалды деуге ерте. Керісінше, бес пайыздық межеге ең жақын тұрған партиялардың бірі ретінде Respublica сайлау күнінің басты «қара аты» болуы мүмкін.
ЖСДП-ның жағдайы да назар аударуға тұрарлық. Соңғы сауалнамада оның көрсеткіші 4,5 пайызға жетті. Яғни бес пайыздық межеге арасы небәрі жарты пайыздық пункт. Бұл – саяси тұрғыдан өте аз қашықтық. Егер партия соңғы үш күнде өзінің дәстүрлі әлеуметтік электоратын жұмылдыра алса, Құрылтайға өтуі әбден мүмкін. Ал керісінше, белсенділігі төмендесе, межеден төмен қалуы ықтимал.
Қазақстан халық партиясының жағдайы күрделірек. 3,3 пайыздық рейтинг оны бес пайыздық межеден едәуір төмен орналастырып отыр. Партияның әлеуметтік саясатқа қатысты тұрақты позициясы болғанымен, соңғы науқанда ол басқа партиялардың көлеңкесінде қалып қойған сияқты. «Байтақтың» 0,8 пайызы туралы да осыны айтуға болады: экологиялық күн тәртібінің маңызы жоғары болғанымен, әзірге ол жеке партияға жеткілікті көлемдегі электоралдық база әкелген жоқ.
Бұл жерде бес пайыздық шек сайлаудың бүкіл логикасын өзгертіп тұр. Бір пайызға жуық айырмашылық бір партия үшін Құрылтайдағы мандаттарды білдірсе, екіншісі үшін мандатсыз қалуды білдіруі мүмкін. Сондықтан 4,5–4,9 пайыз аралығындағы көрсеткіштерді «ұсақ айырмашылық» деп қабылдау қате.
Сайлаушылардың белсенділігі де маңызды фактор болады. Шілдедегі зерттеуде 70,3 пайыз адам сайлауға қатысуға ниетті екенін айтса, кейінгі зерттеуде бұл көрсеткіш 73,8 пайызға дейін көтерілген. Соңғы зерттеу ауыл тұрғындарының дауыс беруге дайындығы қала тұрғындарынан 5,3 пайызға жоғары болғанын көрсетті. Бұл әсіресе «Ауыл» партиясы үшін маңызды фактор.
Сондықтан әлеуметтік желідегі көңіл күйге қарап қана сайлау нәтижесін болжау қауіпті. Instagram, TikTok, Facebook немесе YouTube-та ең көп талқыланған партия міндетті түрде ең көп дауыс алатын партия емес. Интернет аудиториясының құрамы қалалық, жас және саяси белсенді адамдардың үлесіне қарай өзгеше болуы мүмкін. Ал сайлаудың нақты нәтижесін барлық аймақтағы сайлаушы қалыптастырады.
Төрт дебаттан кейін тағы бір нәрсе анық болды: партиялардың арасында саяси мәдениет пен пікірталас формасы жағынан айырмашылық бар, бірақ қоғамның негізгі проблемаларын түсіндіруде ортақ алаң да көп. Халықтың табысы, баға, тұрғын үй, білім, денсаулық, жұмыс орны, экономика мәселелері барлық дерлік пікірталастың өзегіне айналды. Демек, сайлаушының негізгі сұранысы да айқын: идеологиялық күрделі формулалардан бұрын күнделікті өмірге әсер ететін нақты өзгеріс қажет.
Сондықтан 23 тамыздағы сайлау нәтижесін мен былай елестетер едім: «Әділет» – бірінші орынның негізгі фавориті; «Ауыл» – екінші орынға және бес пайыздық межеге ең сенімді жақындаған партия; «Ақ жол» мен Respublica – екінші орын үшін күресетін негізгі екі күш; ЖСДП – межеден өтуге мүмкіндігі бар партия; Қазақстан халық партиясы – әзірге межеден төмен; «Байтақ» – мандат алу ықтималдығы ең төмен партия.
Бірақ бұл рейтингтің ең маңызды жері – төртінші орын мен бесінші орын емес. Негізгі саяси драма 5 пайыздың маңында болады. Себебі «Ақ жолдың» 4,9 пайызы, Respublica-ның 4,7 пайызы және ЖСДП-ның 4,5 пайызы бір-бірінен алыс емес. Бірнеше ондық пайыздық пункттің өзі олардың тағдырын өзгертуі мүмкін.
Меніңше, осы сайлаудың басты саяси жаңалығы да осында. Бұрынғы парламенттік модельде жеке округтегі кандидаттың беделі маңызды болса, жаңа Құрылтай сайлауында партиялық брендтің салмағы күшейеді. Сондықтан 23 тамыздағы дауыс беру Қазақстандағы партиялық саясаттың шынайы жағдайын көрсететін алғашқы үлкен сынақ болады.
Ал төрт дебаттың нәтижесін бір сөйлеммен түйіндесем: «Әділет» көшбасшы ретіндегі позициясын бекітті, «Ауыл» өзінің тұрақты электоратын көрсетті, «Ақ жол» тәжірибесіне, Respublica жаңашылдығына, ЖСДП әлеуметтік күн тәртібіне сүйенді, ал қалған екі партия бес пайыздық межеден алыстау қалды.
Енді партияларға сөз беретін кезең аяқталды. 22 тамыз – тыныштық күні. 23 тамызда рейтинг емес, нақты бюллетень сөйлейді.
Сондықтан бүгінгі ең қисынды болжам – «Әділет» жеңіске жақын. Бірақ сайлаудың шын нәтижесін анықтайтын сұрақ басқа: оның соңынан Құрылтайға қанша партия және нақты қай партиялар өтеді?
Меніңше, 23 тамыздың басты интригасы – осы.
