Негізі, 28 қыркүйек алаш баласы үшін ерекше күн деуге болады. Бұл күні қазақтың үш бірдей ірі қаламгері – Мұхтар Әуезов, Шерхан Мұртаза, Оралхан Бөкей дүниеге келген. Үш буын. Үш тағдыр. Үш бөлек мінез. Үш түрлі әдеби әлем. Бірақ үшеуінің де барар жері бір еді: қазақтың жаны.
1897 жылы Мұхтар Әуезов дүниеге келді. 1932 жылы Шерхан Мұртаза туды. 1943 жылы Оралхан Бөкей өмір есігін ашты. Арада жылдар жатты. Қоғам өзгерді. Заман алмасты. Қазақтың басынан талай өткел өтті. Бірақ осы үш есімнің қазақ әдебиетіндегі салмағы кеміген жоқ. Керісінше, уақыт алыстаған сайын олардың сөзінің салмағы артып бара жатқандай. Өйткені ұлы жазушы өз дәуірін ғана жазбайды. Ол адамды жазады. Халықтың мінезін, мұңын, қуанышын, арманын, жоғын жазады. Сондықтан оның сөзі өз заманынан асып, кейінгі ұрпақтың да еншісіне айналады. Мұхтар Әуезовті оқығанда біз бір ғана Абайдың дәуірін көрмейміз. Қазақтың тұтас бір ғасырлық болмысын танимыз. «Абай жолы» – бір ақынның тағдырын баяндаған шығарма ғана емес, қазақ қоғамының кең тынысты көркем шежіресі. Адам мен қоғам, салт пен сана, билік пен әділет, махаббат пен тартыс – бәрі сонда. Әуезов қазақтың сөзін әлемдік әдебиеттің биігіне алып шықты. Ол қазақты әлемге таныстырды десек, бұл құр мақтау емес, әдебиет тарихындағы орны айқын тұжырым.
Ал Шерхан Мұртаза ше?
Шерағаңның аты аталғанда, қазақтың баспасөзі мен әдебиетінің бір дәуірі қатар еске түседі. Ол сөзді тек жазып қана қойған жоқ, сөз үшін жауап берді. Қаламды азаматтық ұстаныммен ұштастырды. «Қызыл жебені» оқығанда тарихтың шаңын сезесің. «Ай мен Айшаны» оқығанда бала Шерханның көзімен бір дәуірдің ауыр салмағын көресің. Ана тағдыры арқылы тұтас халықтың басынан өткен зобалаңның табын сезінесің. Шерхан Мұртазаның қаламында бір қасиет болды: ол шындықты айналып өтпейтін. Журналистикада да, әдебиетте де оның сөзі өткір еді. Өйткені ол сөздің қадірін білді. Сөздің адамға әсер ететінін ғана емес, қоғамға да әсер ететінін түсінді.
Ал Оралхан Бөкей…
Оралханды оқыған адам Алтайды көрмей тұра алмайды. Қар басқан тау. Қатал табиғат. Жапандағы жалғыз үй. Ауылдың қоңыр тіршілігі. Адамның ішіндегі айтылмаған сыр. Оралханның Алтайы – картадағы географиялық мекен емес. Ол – адамның ішкі әлемі. «Мұзтауды», «Сайтан көпірді», «Атау-керені», «Қайдасың, қасқа құлынымды?» оқығанда табиғат пен адам бір-бірінен ажырамай кетеді. Таудың үнсіздігі кейіпкердің жанындағы жалғыздыққа айналады. Қардың суығы көңілдің суығын сездіреді. Табиғат сөйлеп тұрғандай болады. Оралхан Бөкейдің прозасы – сыртқы дүниені суреттеу арқылы адамның ішіне үңілудің өнері. Міне, осындай үш алып бір күнде туған. Бірақ биылғы 28 қыркүйек бұрынғыдай дабырамен аталып өтпеді. Оған өкпелеуге де, таңдануға да болмайтын шығар. Өйткені дәл осы күндері Каспий теңізінде қаза тапқан сарбаздардың қаралы хабары елдің қабырғасын қайыстырды. Халықтың назары қаралы үйге, қайғы жұтқан отбасыларға ауды. Бір сәтте әдебиет те, өнер де, күнделікті тіршілік те кейін шегініп, елдің көңілін қаза биледі. Қайғы келген жерде уақыт та бір сәтке тоқтап қалғандай болады. Мұндайда халықтың үлкен тойдан гөрі үлкен үнсіздікті таңдайтыны бар. Сондықтан биыл үш алыптың туған күні тасада қалды екен деп, олардың қазақ жадындағы орны тасада қалды деуге болмайды. Керісінше, бәлкім, олардың бүгінгі қажеттілігі бұрынғыдан да анық сезіледі. Себебі қайғы басқан халыққа кейде жақсы сөз керек. Ал жақсы сөздің ең асылын кім айтты? Жазушылар. Адамның жанын кім түсінді? Жазушылар. Заманның үнін кім қағазға түсірді? Жазушылар. Мұхтар Әуезов, Шерхан Мұртаза, Оралхан Бөкей – үшеуі де қазақтың әр кезеңіндегі тағдырын өз жүрегінен өткізіп жазды. Олар өмірдің тек жарық жағын ғана емес, оның көлеңкесін де көрсетті. Әуезов адам мен қоғамның күрделі болмысын жазды. Шерхан заман мен шындықтың арасындағы тартысты жазды. Оралхан адамның жалғыздығын, арманын, табиғатпен тілдескен жанын жазды. Үшеуінің жазу мәнері үш түрлі болғанымен, түпкі мұраты бір еді: адамды жоғалтпау. Ал адамды жоғалтпау – ұлтты жоғалтпаудың бір жолы.
Қазір біз кітапты бұрынғыдай көп оқимыз ба? Бұл – бөлек әңгіме. «Абай жолы» бүгін де оқылады. «Қызыл жебе» бүгін де тарихқа жетелейді. «Ай мен Айша» бүгін де адамның жүрегін ауыртады. Оралханның «Мұзтауы» мен «Атау-кересі» бүгін де адам жанының тереңіне түседі.
Себебі олардың шығармаларындағы адамдардың тағдыры өзгермейді. Жалпы, үш жазушының туған күнін бір күннің мерекесі деп қарау аздық етеді. Бұл – әдебиетті еске алу күні ғана емес, өзімізді еске алу күні. Біз кімбіз? Қайдан келдік? Біздің сөзіміз қандай еді? Біздің жоғымыз кімнің жадында қалды? Осы сұрақтарға жауап іздегенде Әуезовке, Мұртазаға, Бөкейге қайта ораламыз. Бәлкім, биыл олардың туған күні бұрынғыдай аталып өтпеген шығар. Бірақ қазақтың үш алыбының аты бір күннің даңғазасына мұқтаж емес. Олардың ескерткіші – кітап. Олардың сөзі – ұрпақтың жадында. Олардың туған күні – күнтізбедегі бір дата емес, қазақтың рухани тарихындағы үш шамның жанған күні. Бірі – Абайдың әлемін әлемге танытқан алып еді. Бірі – шындықтың шырағын өшірмеген Шераға еді. Бірі – Алтайдың мұңын адамның мұңына айналдырған Оралхан еді. Үшеуі де бүгінде жоқ. Бірақ жақсы жазушының «жоқ» болуы да өзгеше. Ол өмірден өтеді. Сөзі қалды. Өзі кетеді. Ізі қалды. Дауысын естімейміз. Бірақ кітабын ашсақ, қайтадан сөйлейді. Мүмкін, ұлы жазушының мәңгілігі де осында шығар. Сондықтан биылғы үнсіз қалған 28 қыркүйекті өкінішпен ғана еске алмайық. Қайта кітап сөресіне барып, Әуезовті қолға алайық. Шерханның сөзін қайта оқиық. Оралханның Алтайына тағы бір сапар шегейік. Өйткені халықтың қайғысы басылған соң да, уақыт өтіп, күндер ауысқан соң да, бізге адам болып қалуды үйрететін сөз керек болады. Ал сондай сөздің төрінде осы үш алыптың үні тұр. Мұхтар. Шерхан. Оралхан. Үш есім. Үш тағдыр. Бір халықтың рухани жадында мәңгі қалатын үш биік.
Азаматхан ӘМІРТАЙ, «Байтақ» Жасылдар партиясының төрағасы
