Сейсен ӘМІРБЕКҰЛЫ, Dodanews.kz
Тегеранға қарсы әскери қысым күшейген тұста соғыс географиясы кеңейіп, аймақтағы мемлекеттердің қауіпсіздігіне қатысты алаңдаушылық арта түсті. Израильдің қатаң мәлімдемелері, Вашингтонның ықтимал әскери жоспарлары және Ауғанстандағы әуежайларды пайдалану мүмкіндігі туралы ақпарат Иран төңірегіндегі ахуалдың күрделене түскенін аңғартады. Алайда бұл мәліметтердің барлығы бірдей ресми түрде расталған жоқ.
Таяу Шығыстағы Иран, АҚШ және Израиль арасындағы текетірес кезекті қауіпті белеске жеткендей. Израиль премьер-министрі Биньямин Нетаньяхудың Тегеран мен оның одақтастарына «бұрын-соңды болмаған, несоразмерлі соққылар» жасалуы мүмкін екенін ескертуі әскери-саяси қысымның әлі де жоғары екенін көрсетеді. Израиль тарапы қарсыластары елдегі парламенттік сайлауға ықпал ету үшін арандатушылық әрекеттерге баруы мүмкін екенін алға тартып отыр.
Бұл мәлімдеменің астарында әскери қауіп қана емес, саяси есеп те жатыр. Израиль үшін ішкі тұрақтылықты сақтау, қауіпсіздікке төнген қатерлерге тосқауыл қою және Иранның аймақтағы ықпалын шектеу — өзара тығыз байланысты міндеттер. Ал Тегеран үшін Израиль мен АҚШ-тың әскери әрекеттеріне жауап беру мемлекеттің қорғаныс қабілетін ғана емес, аймақтағы саяси беделін де сақтап қалу мәселесіне айналып отыр.
Тегеранның жауабы: майданды кеңейту қаупі
АҚШ барлау қызметтеріне сілтеме жасаған жарияланымдарда Иранның Таяу Шығыстағы америкалық әскери қызметшілер мен дипломаттарға қарсы шабуылдарды ұйымдастыру мүмкіндігіне ерекше назар аударылған. Сондай-ақ АҚШ аумағында шабуыл жасауға қатысы болуы ықтимал топтар туралы қауіптер айтылып отыр.
Егер бұл мәліметтер расталса, қақтығыс тек Иран аумағындағы әскери нысандармен шектелмеуі мүмкін. Америкалық дипломатиялық өкілдіктер, әскери базалар және АҚШ мүдделері орналасқан аймақтық инфрақұрылым нысанаға айналу қаупіне тап болады. Мұндай жағдайда Вашингтонның жауап шаралары да күшеюі ықтимал.
Дегенмен барлау қызметтерінің ескертулері мен нақты жүзеге асқан шабуылдарды ажырата білу қажет. Қауіп туралы ақпараттың жариялануы әскери операцияның міндетті түрде болатынын немесе белгілі бір тараптың шабуылға дайындалып қойғанын өздігінен дәлелдемейді.
Иранның ықтимал стратегиясындағы маңызды ерекшелік — қарсыласынан әскери басымдық жағынан кем түскен жағдайда, оған экономикалық, инфрақұрылымдық және саяси тұрғыдан шығын келтіру мүмкіндігін пайдалану. Бұл — асимметриялық соғыс тәсілі. Оның аясында аймақтағы америкалық базалар, логистикалық бағыттар, байланыс жүйелері мен энергетикалық инфрақұрылымға төнетін қатерлер ерекше мәнге ие болуы мүмкін.
Алайда мұндай әрекеттердің салдары Иранның өзіне де ауыр тиюі ықтимал. Қақтығысқа көршілес мемлекеттер тартылған сайын Тегеранның дипломатиялық кеңістігі тарылып, экономикалық және әскери қысым күшеюі мүмкін.
АҚШ пен Израильдің мақсаты қандай?
Вашингтон мен Тель-Авивтің Иранға қатысты ұстанымында ортақ мүдделер болғанымен, олардың саяси басымдықтары толық сәйкес келеді деуге болмайды. Израиль Иранның әскери әлеуеті мен аймақтағы одақтастарының ықпалын өзінің ұлттық қауіпсіздігіне тікелей қатер ретінде қарастырады. АҚШ үшін бұған қоса америкалық әскери күштердің қауіпсіздігі, одақтастарын қорғау, теңіз жолдарының тұрақтылығы және аймақтық соғыстың кең ауқымды дағдарысқа ұласуына жол бермеу міндеттері маңызды.
Сондықтан Вашингтонның әрекеті екі бағыттың арасында қалыптасуы мүмкін: бір жағынан, Тегеранға әскери қысым көрсету, екінші жағынан, қақтығысты бақылаудан шығарып алмау. АҚШ президенті Дональд Трамптың Иранға қарсы жаңа соққылар жасау мүмкіндігін де, келісімге келу ықтималдығын да жоққа шығармауы осы екіұдай жағдайды аңғартады.
Бұған қоса, АҚШ-тағы аралық конгресс сайлауының саяси маңызы бар. Ішкі саяси күн тәртібі Вашингтонның сыртқы саясаттағы шешімдеріне ықпал етуі мүмкін. Дегенмен әскери операцияны нақты бір сайлаудан кейін бастау туралы ақпаратты ресми шешім ретінде қабылдауға негіз жоқ. Мұндай болжамдар ақпарат құралдарындағы деректер мен сараптамалық пайымдарға сүйенеді.
Израиль үшін де әскери қысымның күшеюі бірқатар тәуекелге толы. Иранға жасалған соққылар оның әскери инфрақұрылымына елеулі залал келтіруі мүмкін, бірақ сонымен бірге Тегеранның жауап әрекеттеріне түрткі болып, ұзақ мерзімді қақтығысты өршітуі ықтимал. Демек, әскери басымдыққа қол жеткізу мен тұрақты қауіпсіздік орнату — бір-бірінен бөлек міндеттер.
Ауғанстан факторы: жаңа әскери бағыт па?
Иран төңірегіндегі ахуалға қатысты тағы бір назар аударарлық мәселе — Ауғанстан әуежайларын АҚШ пен Израильдің ықтимал әскери операцияларында пайдалану мүмкіндігі. Жарияланымда Вашингтон өкілдері мен «Талибан» қозғалысы арасында әуежайларға қатысты құпия келіссөздер жүргізілгені туралы мәліметтер келтірілген. Алайда бұл ақпараттың ресми түрде расталмағанын ескерген жөн.
Ауғанстанның географиялық орналасуы Иран үшін стратегиялық маңызға ие. Екі елдің ортақ шекарасы бар, ал Ауғанстан аумағындағы ірі әуежайлар әскери логистика тұрғысынан белгілі бір мүмкіндіктерге ие болуы ықтимал. Егер АҚШ осы инфрақұрылымды пайдалануға қол жеткізсе, Иранның шығыс бағытындағы қауіпсіздік есебі күрделене түсуі мүмкін.
Сонымен қатар әуежайларды азаматтық және коммерциялық мақсатта басқару мен оларды әскери операцияларға пайдалану — екі бөлек мәселе. Инфрақұрылымға қызмет көрсететін компаниялардың халықаралық байланыстарының болуы өздігінен олардың әскери коалицияның мүддесіне жұмыс істейтінін дәлелдемейді. Сол сияқты Вашингтон мен Кабул арасындағы ықтимал келіссөздер туралы хабарлар да Ауғанстан аумағы міндетті түрде Иранға қарсы пайдаланылатынын білдірмейді.
«Талибан» билігі үшін мұндай шешім күрделі таңдау болар еді. Бір жағынан, сыртқы мемлекеттермен қарым-қатынасты дамыту және экономикалық қолдау алу мүддесі бар. Екінші жағынан, Иранмен арадағы қатынастарды ушықтыру, ел аумағын ірі державалардың қақтығыс алаңына айналдыру және ішкі қауіпсіздікке қатер төндіру тәуекелі туындайды.
Сондықтан Ауғанстан факторы әзірге соғыстың жаңа майданы қалыптасты деген нақты қорытындыдан гөрі, аймақтағы әскери-саяси бәсекенің ықтимал бағыттарының бірі ретінде қарастырылғаны жөн.
Қақтығыс Орталық Азияға әсер ете ме?
Иран, АҚШ және Израиль арасындағы текетірес ұзаққа созылып, жаңа мемлекеттерді қамтыса, оның салдары Таяу Шығыспен шектелмейді. Энергетикалық нарықтардағы тұрақсыздық, халықаралық тасымал бағыттарының өзгеруі, сақтандыру мен логистика шығындарының өсуі мұнай экспорттаушы елдерге де, импортқа тәуелді экономикаларға да ықпал етуі мүмкін.
Қазақстан үшін мұндай жағдайда мұнай бағасының өзгеруімен қатар, экспорттық бағыттардың тұрақтылығы, көлік дәліздерінің қауіпсіздігі және сыртқы саудадағы белгісіздік маңызды болады. Иран арқылы өтетін немесе осы елмен байланысты көлік-логистикалық бағыттардың жұмысына қауіп төнсе, өңірлік сауда байланыстары да қосымша қиындықтарға тап болуы ықтимал.
Бұдан бөлек, Орталық Азия мемлекеттері үшін геосаяси тепе-теңдікті сақтау мәселесі өзекті бола түседі. Қазақстан мен көрші елдер бір мезгілде Ресеймен, Қытаймен, Батыс мемлекеттерімен және Иранмен қарым-қатынас жүргізеді. Сондықтан Таяу Шығыстағы қақтығыстың кеңеюі аймақ елдерінен дипломатиялық ұстанымдарын мұқият үйлестіруді талап етеді.
Әскери қысым ба, әлде ұзақ соғыс па?
Қазіргі ахуалдан байқалатыны — Иран төңірегіндегі текетірес бір ғана әскери операциямен шешілетін қарапайым мәселе емес. Израиль қауіпсіздік қатерлерін бейтараптандыруға ұмтылса, АҚШ өз күштері мен аймақтағы мүдделерін қорғауды көздейді. Ал Иран әскери қысымға төтеп беріп, қарсыластарына шығын келтіру арқылы стратегиялық ұстанымын сақтауға тырысуы мүмкін.
Алайда әрбір жаңа соққы мен жауап шабуылдың саяси салдары бар. Қақтығыс кеңейген сайын әскери шығындармен қатар, экономикалық тұрақсыздық, дипломатиялық оқшаулану және бейбіт тұрғындардың қауіпсіздігіне төнетін қатер де артады.
Сондықтан негізгі мәселе — қай тараптың әскери әлеуеті басым екенінде ғана емес, тараптардың өз мақсаттарына қандай шығынмен қол жеткізетінінде. АҚШ пен Израиль Иранның әскери мүмкіндіктерін әлсірете алған күннің өзінде, бұл Таяу Шығыстағы тұрақтылықтың автоматты түрде орнайтынын білдірмейді. Сол сияқты Тегеранның қарсы әрекеттері де оның ұзақ мерзімді қауіпсіздігін кепілдендірмейді.
Түйін: Иран төңірегіндегі дағдарыстың болашағы әскери күшпен қатар, дипломатиялық арналардың сақталуына және аймақтық мемлекеттердің қақтығысқа тікелей тартылмауына байланысты. Ал Ауғанстан әуежайларын пайдалану туралы мәліметтер, Иранның ықтимал шабуылдары және АҚШ пен Израильдің жаңа операциялары жөніндегі болжамдар ресми растауды қажет етеді. Осындай жағдайда журналистік талдаудың міндеті — қауіптің ауқымын көрсету ғана емес, нақты деректі болжамнан ажыратып, оқырманға жағдайды байыппен бағалауға мүмкіндік беру.
