Сейсен ӘМІРБЕКҰЛЫ, dodanews.kz
1941 жылдың қазанында Мәскеуге жау жақындап қалды. Астананы қорғау үшін Қазақстанда жасақталған дивизиялар да ауыр шайқастарға кірді. Олардың бірі кейін аңызға айналды. Екіншісінің тарихы ұзақ уақыт бойы тасада қалды. Неліктен?
Мәскеуді қорғау туралы сөз болғанда, көпшіліктің есіне бірден генерал Иван Панфиловтың дивизиясы мен Бауыржан Момышұлының есімі түседі. Бұл — орынды. Панфилов басқарған дивизияның жауынгерлері Мәскеу түбіндегі шайқастарда ерлік көрсетті. Олардың қатарында қазақтар да, қырғыздар да, орыстар да және басқа ұлт өкілдері де болды.
Алайда Мәскеуді қорғаған қазақстандық жауынгерлердің тарихы мұнымен бітпейді.
1941 жылдың күзінде астананың тағдыры қыл үстінде тұрған кезде Ақтөбеде жасақталған 312-атқыштар дивизиясы да жаудың жолын бөгеуге жіберілді. Семейде жасақталған 238-дивизия да Мәскеу түбіндегі қорғаныс пен кейінгі қарсы шабуылдарға қатысты.
Ендеше, неге бір дивизияның атауы халық жадында мәңгі сақталып, екіншісінің ерлігі туралы бүгінге дейін аз айтылады? Бұл сұраққа жауап беру үшін соғыс тарихына сәл тереңірек үңілу қажет.
Мәскеудің тағдыры шешілген ауыр күз
1941 жылдың қазан айында неміс әскерлері Мәскеуге қарай қарқынды жылжыды. Кеңес армиясы Вязьма түбінде ауыр жеңіліске ұшырап, көптеген жауынгер қоршауда қалды. Қорғаныс шебінде үлкен олқылықтар пайда болды.
Мәскеуге баратын жолдарды жабу, жаудың қозғалысын баяулату және жаңа қорғаныс шептерін ұйымдастыру үшін командование қолда бар күштерді майданға жіберді.
Осындай жағдайда Қазақстанда жасақталған бірнеше әскери құраманың міндеті ерекше маңызды болды. Олардың қатарында Панфиловтың 316-дивизиясы, Ақтөбенің 312-дивизиясы және Семейдің 238-дивизиясы бар еді. Қазақстан тарихына арналған материалдарда бұл құрамалардың Мәскеу түбіндегі шайқастарға қатысқаны көрсетілген.
Бірақ бір нәрсені ұмытпауымыз керек: Мәскеуді бір ғана дивизия немесе бірнеше батыр қорғаған жоқ. Қалаға апаратын әр бағытта мыңдаған жауынгер шайқасты. Бірі жаудың танкілерімен бетпе-бет келді, бірі артиллериядан оқ жаудырды, енді бірі қорғаныс шебін ұстап тұруға тырысты.
Кейбір бөлімдер кейін қайта жасақталып, соғысты жалғастырды. Ал кейбірі алғашқы ауыр шайқастарда адам күшінен айырылып, өз алдына жеке әскери бөлім ретінде өмір сүруін тоқтатты.
Осы соңғы топтың бірі — 312-Ақтөбе дивизиясы.
Ақтөбе дивизиясы: тағдыры ауыр, тарихы көмескі
312-атқыштар дивизиясы 1941 жылдың жазында Ақтөбеде жасақталды. Оның құрамына Ақтөбе, Гурьев, Орал, Қызылорда және Оңтүстік Қазақстан облыстарынан шақырылған азаматтар кірді. Дивизия командирі болып полковник Александр Наумов тағайындалды.
«Ақтөбе вестнигі» басылымының архивтік құжаттар мен зерттеулерге сүйенген материалында дивизияның бастапқы құрамы 11 347 жауынгер мен командирден тұрғаны жазылған.
Бұл адамдардың бәрі бірдей кәсіби әскери қызметші болған жоқ. Олардың арасында қарапайым жұмысшылар, ауыл азаматтары, әртүрлі кәсіп иелері болды. Соғыс басталғанда кеше ғана бейбіт өмір сүрген адамдардың қолына қару алып, майданға аттануына тура келді.
1941 жылдың қазанында дивизия Малоярославец пен Боровск бағытындағы ауыр шайқастарға қатысты. Бұл Мәскеуге апаратын жолдарды қорғаудағы маңызды учаскелердің бірі еді. Осы маңда Подольск әскери училищелерінің курсанттары да жауға қарсы соғысты.
Неміс әскерлері сан жағынан да, техника жағынан да басымдыққа ие болған кезең еді. Кеңес бөлімдеріне жауды кез келген бағамен тоқтатып, жаңа қорғаныс шептерін дайындауға уақыт ұту міндеті қойылды.
312-дивизияның жауынгерлері осы міндетті орындау жолында ауыр шығынға ұшырады. Олардың бір бөлігі қаза тапты, бір бөлігі жараланды, енді бір бөлігі хабар-ошарсыз кетті. Дивизияның қалдықтары кейін басқа әскери құрамаларға қосылды.
«Ақтөбе вестнигі» жариялаған дерекке сәйкес, 1941 жылғы 29 қазанда дивизияның 1 096 жауынгері Александр Наумов басқарған жиынтық 53-атқыштар дивизиясының құрамына енгізілген.
Бұл дерек әлеуметтік желіде айтылып жүрген «дивизиядан небәрі 147 адам ғана қалды» деген тұжырымға маңызды түзету енгізеді. 147 санының қай құжаттан алынғаны анықталмайынша, оны дивизияның барлық тірі қалған жауынгерлерінің нақты саны деп көрсетуге болмайды.
Мұндай мәселеде эмоциядан бұрын құжатқа сүйенген жөн. Өйткені соғыстың қасіретін әсірелеудің қажеті жоқ. Архивтік деректердің өзі-ақ адам шығынының қаншалықты ауыр болғанын көрсетеді.
Бір дивизияның тағдыры туралы әңгіме тек оның құрамында қанша адам қалғанымен өлшенбейді. Оның қандай жағдайда соғысқаны, қандай міндет атқарғаны және жаудың ілгерілеуін тежеуге қаншалықты үлес қосқаны да маңызды.
Неліктен Панфиловшылар аңызға айналды?
Панфилов дивизиясының тарихы халық жадында айрықша орын алды. Оның ерлігі туралы майдан кезінде-ақ газет мақалалары жарияланып, кейін кітаптар жазылды. Бауыржан Момышұлының әскери жолы, оның батальонының шайқастары туралы шығармалар бірнеше ұрпақтың санасына әсер етті.
Панфиловшылардың ерлігі әдебиет пен кино арқылы кеңінен тарады. Олардың есімдері мектеп оқулықтарына, ескерткіштерге, көшелерге енді. Соның нәтижесінде дивизияның тарихы тұтас бір дәуірдің символына айналды.
Мұнда ақпараттың қалай таралғаны да маңызды. Майдандағы оқиғалар туралы газетке жазылған мақала кейде бір ғана шайқасты бүкіл халыққа танытып жіберетін. Ал баспасөзде кеңінен жарияланбаған оқиғалар кейінгі ұрпаққа жетпей қалуы мүмкін еді.
Панфиловшылар туралы әңгіме соғыс кезінде жауынгерлердің рухын көтеру үшін де маңызды рөл атқарды. Алайда кейін тарихи зерттеулер кейбір танымал баяндаулардың нақты оқиғалармен қаншалықты сәйкес келетінін қайта қарауға мәжбүр етті.
Мәселен, 28 панфиловшы туралы кең тараған оқиғаға қатысты 1948 жылы КСРО-ның Бас әскери прокуратурасы арнайы тексеру жүргізген. Оның қорытынды құжаттары сақталған. Бұл құжаттарда газетте жарияланған оқиғаның кейбір маңызды тұстары расталмағаны көрсетілген.
Бірақ осыдан Панфилов дивизиясының жауынгерлері ерлік көрсетпеді деген қорытынды шығаруға болмайды. Нақты бір оқиғаның кейінгі баяндалуына күмән келтіру — тұтас дивизияның жауынгерлік жолын жоққа шығару емес.
Тарихтың міндеті — дайын аңызды қайталау да, оған қарсы басқа аңыз жасау да емес. Тарихтың міндеті — оқиғаны құжатпен тексеріп, шындықты барынша дәл қалпына келтіру.
Панфиловшылардың даңқы олардың ерлігін ғана емес, сол ерліктің қалай баяндалып, қалай сақталғанын да көрсетеді.
Ал Ақтөбе дивизиясының тарихы неге тасада қалды?
Бұл сұрақтың бір ғана жауабы жоқ.
Біріншіден, Панфилов дивизиясы кейін қайта жасақталып, әскери жолын жалғастырды. Ол 1942 жылы гвардиялық дивизия мәртебесін алды. Оның әскери дәстүрі, командирлері, жауынгерлері мен естеліктері кейінгі жылдары да сақталды.
Ал 312-дивизия алғашқы ауыр шайқастардан кейін дербес әскери құрылым ретінде өмір сүруін тоқтатты. Оның аман қалған жауынгерлері басқа бөлімдерге қосылды. Соның салдарынан дивизияның ортақ тарихын кейін жинақтап жазу қиындай түсті.
Екіншіден, Панфиловшылар туралы соғыс жылдарының өзінде кеңінен жарияланды. Ақтөбе дивизиясының шайқастары дәл осындай көлемде бұқаралық ақпарат құралдарында көрініс таппады.
Үшіншіден, Мәскеу түбіндегі шайқастар туралы кейінгі зерттеулерде жоғары қолбасшылықтың естеліктері мен соғыстың ірі оқиғаларына көбірек көңіл бөлінді. Ал жекелеген бөлімдердің, әсіресе ауыр шығынға ұшырап, кейін таратылған құрамалардың тағдыры кейде көлеңкеде қалды.
Мұны біреулердің әдейі жасырғанын дәлелдеу үшін нақты құжаттар қажет. Сондықтан Ақтөбе дивизиясының тарихы неге аз насихатталғанын тек қасақана ұмыттырумен түсіндіру дұрыс емес. Мұнда әскери құрылымның тағдыры, баспасөздің ықпалы, соғыстан кейінгі зерттеулер және тарихи жадының қалыптасуы қатар әсер еткен болуы мүмкін.
Дегенмен нәтиже белгілі: бір дивизияның атауы халыққа кеңінен танылды, екіншісі туралы мәліметті іздеп табу үшін архивке, өлкетану материалдарына және арнайы зерттеулерге жүгінуге тура келеді.
Осы тұрғыдан алғанда, Ақтөбе дивизиясының тарихын қайта зерттеу — біреудің атағын тартып алу емес. Бұл — тарихи жадтағы олқылықтың орнын толтыру.
Мәскеуді қорғаған тағы бір күш — Семей дивизиясы
Мәскеу түбіндегі шайқастарға қатысқан қазақстандық құрамалар туралы айтқанда, 238-атқыштар дивизиясын да ұмытпау керек.
Бұл дивизия Семейде жасақталды. 1941 жылдың қазан айында Тулаға жетіп, көп ұзамай шайқастарға кірісті. Оның жауынгерлері Мәскеуді қорғау кезеңінде де, кейінгі қарсы шабуылдар кезінде де соғысты.
238-дивизияның тарихы 312-дивизиядан өзгеше өрбіді. Ол кейін гвардиялық дивизияға айналды. Бұл да әскери құрамалардың тарихи тағдыры әртүрлі болатынын көрсетеді: бір бөлімнің жауынгерлік жолы ұзақ жалғасып, атағы кең тараса, екіншісі алғашқы шайқастарда ауыр шығынға ұшырап, басқа бөлімдерге сіңіп кетуі мүмкін.
Бірақ осы айырмашылық олардың жауынгерлері көрсеткен ерліктің деңгейін өздігінен анықтамайды.
Мәскеуді қорғау тарихын бір ғана есіммен немесе бір ғана әскери құрамамен шектеуге болмайды. Бұл — бірнеше бағытта жүрген мыңдаған адамның, ондаған әскери бөлімнің, тылдағы халықтың және майданға қайта-қайта жіберілген резервтердің ортақ тарихы.
Тарихты әділ бағалау — біреуді төмендету емес
Мәскеуді қорғаған дивизияларды салыстырғанда, бір қауіп бар. Ол — бір батырдың ерлігін екіншісіне қарсы қою.
Панфиловшылардың даңқын төмендетіп, Ақтөбе дивизиясын көтеру де дұрыс емес. Сол сияқты Панфиловшылар туралы көбірек айтылғандықтан, басқа құрамалардың ерлігін елемеу де әділеттілікке жатпайды.
Бір дивизияның ерлігі туралы кітап жазылса, екінші дивизияның тарихын да зерттеуге болады. Бір жауынгерге ескерткіш қойылса, басқа жауынгердің есімін де ұмытпауға болады. Бір шайқас киноға түсірілсе, басқа шайқастың құжаттары да жарық көруі керек.
Тарихтың әділдігі бәріне бірдей атақ беру деген сөз емес. Ол әр оқиғаны өз дерегімен бағалау, әр адамның тағдырына құрметпен қарау дегенді білдіреді.
Ақтөбе дивизиясының тарихын зерттеу Панфиловшылардың ерлігін жоққа шығармайды. Керісінше, Мәскеу түбіндегі қорғаныстың ауқымын тереңірек түсінуге мүмкіндік береді.
Сондай-ақ 312-дивизияның тарихын ұмытпау — оны тек қазақтардың дивизиясы ретінде бөліп көрсету деген сөз емес. Бұл — Қазақстанда жасақталып, оның өңірлерінен шақырылған азаматтар соғысқан әскери құраманың тағдырын есте сақтау.
Қорытынды: Мәскеуді кім қорғады?
Мәскеуді Панфилов дивизиясы ғана қорғаған жоқ. Оның қорғанысында 312-Ақтөбе және 238-Семей дивизиялары сияқты қазақстандық әскери құрамалар да маңызды орын алды. Олармен бірге Подольск курсанттары, халық жасақтары, басқа әскери бөлімдер мен мыңдаған жауынгер шайқасты.
Біреулердің есімі газетке шықты, біреулер туралы кітап жазылды. Біреулердің әскери жолы жалғасып, олардың дивизиясы жаңа жеңістерге жетті. Ал кейбір жауынгерлердің тағдыры әскери құжаттардағы қысқа жазбалармен ғана шектеліп қалды.
312-дивизияның тарихы бізге осыны еске салады. Соғыстағы ерлік әрдайым даңқпен қатар жүрмейді. Кейде жауынгердің аты аталмайды, кейде әскери бөлімнің өзі тарихи жадтан шет қалады. Бірақ олардың адамдық тағдыры мен соғыстағы орны жоғалмауы керек.
Бүгінгі міндет — біреудің ерлігін жоққа шығару емес, ұмыт қалған есімдерді табу. Аңыз бен құжаттың арасын ажыратып, тарихи шындықты мүмкіндігінше толық жеткізу.
Өйткені Мәскеуді қорғағандардың бәрі бірдей тарих оқулықтарына енген жоқ. Бірақ олардың бәрі де сол соғыстың ауыртпалығын көтерді.
