АҚШ пен Иран арасында бірнеше ай бойы жалғасқан шиеленістен кейін тараптардың өзара түсіністік туралы меморандумға қол қоюға жақындағаны туралы ақпарат халықаралық саясаттағы басты тақырыптардың біріне айналды. Иран Сыртқы істер министрінің орынбасары Казем Гариб-Абадидің мәлімдеуінше, құжаттың мәтіні толық келісілген және оған 19 маусым күні Швейцарияда қол қойылуы жоспарланып отыр.
Алғашқы мәліметтерге қарағанда, меморандум әскери іс-қимылдарды тоқтатуды, сондай-ақ Иранға қатысты кейбір шектеулерді біртіндеп жеңілдетуді көздейді. Бұл жаңалық Таяу Шығыстағы жағдайдың тұрақтануына үміт бергенімен, оны өңірдегі барлық проблеманы шешетін тарихи келісім деп бағалау әзірге ерте.
Өйткені Вашингтон мен Тегеран арасындағы қайшылықтардың тамыры тереңде жатыр. Екі ел арасындағы сенім дағдарысы ондаған жыл бойы қалыптасты. Санкциялар, аймақтық ықпал үшін бәсеке, қауіпсіздік мәселелері және Иранның ядролық бағдарламасы әлі де шешімін толық тапқан жоқ. Сондықтан қазіргі меморандум, егер шынымен күшіне енсе, жанжалды аяқтаудан бұрын оның жаңа кезеңіне жол ашуы мүмкін.
Бұл жерде маңызды бір жайт бар. Соңғы күндері келісім туралы қарама-қайшы ақпараттар жиі тарады. Бір тарап мәміленің дайын екенін айтса, екінші тарап кейбір шарттардың әлі де талқыланып жатқанын меңзеді. Мұның өзі келісімге қол қойылған күннің өзінде оның орындалу механизмі мен тараптардың міндеттемелеріне қатысты сұрақтардың сақталатынын көрсетеді.
Иран тарапының өзі Вашингтонға толық сенбейтінін ашық мәлімдеп отыр. Тегеран АҚШ қабылдаған міндеттемелердің қалай орындалатынын мұқият бақылайтынын жеткізді. Бұл — екі ел арасындағы қарым-қатынастың қазіргі жағдайын дәл сипаттайтын белгі. Келісімге қол қою бір басқа, ал оның талаптарын ұзақ мерзім бойы орындау мүлде басқа мәселе.
Ядролық бағдарлама төңірегіндегі дау да күн тәртібінен түскен жоқ. 2015 жылы жасалған ядролық келісім белгілі бір кезеңде шиеленісті азайтқанымен, кейін АҚШ-тың одан шығуы тараптар арасындағы сенімге үлкен соққы болды. Қазіргі келіссөздер сол тәжірибенің көлеңкесінде жүріп жатыр. Сондықтан жаңа меморандум әскери қақтығысты тоқтатуы мүмкін болғанымен, ядролық мәселені толық шешеді деп айту қиын.
Таяу Шығыстағы кез келген келісімнің тағы бір ерекшелігі – оған тек екі мемлекет қана әсер етпейді. Израиль, Парсы шығанағындағы араб елдері, Түркия және басқа да өңірлік ойыншылар жағдайды мұқият бақылап отыр. Әрқайсысының қауіпсіздікке, аймақтық ықпалға және болашақ саяси тепе-теңдікке қатысты өз мүддесі бар. Сондықтан АҚШ пен Иран арасындағы мәміле бүкіл өңірдегі геосаяси теңдеуді бірден өзгерте алмайды.
Дегенмен келісімнің өзі маңызды сигнал береді. Соңғы айларда әскери әрекеттердің күшеюі әлемдік нарықтарға, энергетикалық қауіпсіздікке және халықаралық сауда жолдарына қосымша тәуекелдер туғызған еді. Егер тараптар шынымен де қарулы текетіресті тоқтатып, дипломатиялық диалогқа басымдық берсе, бұл тек Таяу Шығыс үшін емес, бүкіл әлем экономикасы үшін де оң жаңалық болмақ.
Сондықтан 19 маусымда қол қойылуы мүмкін меморандумды тарихи жеңіс немесе түпкілікті бейбітшілік ретінде емес, қауіпті дағдарысты бақылауға алуға бағытталған алғашқы қадам ретінде қарастырған дұрыс. Ал оның нақты нәтижесі құжатқа қойылған қолдармен емес, одан кейінгі айлар мен жылдарда тараптардың өз міндеттемелерін қаншалықты адал орындайтынымен анықталады.
Таяу Шығыс тарихы көрсеткендей, бейбітшілік келісімдерден емес, келісімдердің орындалуынан басталады.
Сейсен ӘМІРБЕКҰЛЫ
