АҚШ-тағы 3 қарашада өткен аралық сайлау америкалық саяси өмірдегі елеулі бетбұрыстардың біріне айналды. Демократтар Конгрестің қос палатасында да бақылауды қолға алды. Бұл – Дональд Трамп әкімшілігі үшін жай ғана сайлау жеңілісі емес, президенттің алдағы екі жылдағы саяси мүмкіндіктеріне тікелей әсер ететін оқиға. Америкалықтар Трамптың саяси бағытына, экономикалық шешімдеріне және сыртқы саясаттағы қадамдарына өз бағасын берді. Енді Ақ үй бұрынғыдай Конгрестің сөзсіз қолдауына сүйене алмайды.
Reuters пен Associated Press материалдарына қарағанда, сайлаушылардың наразылығына бірнеше фактор әсер еткен. Біріншісі – тұрмыстың қымбаттауы мен инфляция. Екіншісі – Иранмен жалғасып жатқан соғыс және оның экономикаға тигізген салдары. Үшіншісі – Трамп әкімшілігінің ішкі және сыртқы саясаттағы шешімдеріне қатысты қоғамда қалыптасқан алаңдаушылық. Әсіресе жанармай бағасының өсуі мен соғыс шығындары қарапайым америкалықтардың күнделікті өміріне тікелей әсер етті. Демек, бұл сайлауды тек демократтардың жеңісі деп емес, Трамп саясатына берілген қоғамдық баға ретінде де қарастыруға болады.
Ендігі басты сұрақ: Трамптың күні не болмақ? Ең алдымен, президенттің қызметінен бірден кетпейтінін түсіну керек. АҚШ-та аралық сайлау президентті ауыстырмайды. Трамптың президенттік мерзімі жалғасады. Алайда енді оның алдында бұрынғыдан әлдеқайда күрделі саяси жағдай тұр. Демократтар Конгресте тергеу жүргізуге, әкімшілік өкілдерін тыңдауға, құжаттар талап етуге және президенттің шешімдерін заң шығарушы билік арқылы шектеуге мүмкіндік алды. Ақ үйдің әрбір маңызды бастамасы енді Конгрестегі қарсылыққа тап болуы ықтимал.
Импичмент мәселесі де күн тәртібіне шығуы әбден мүмкін. Демократтар арасында президенттің әрекеттеріне қатысты тергеу жүргізу және жауапкершілік мәселесін көтеру жөніндегі ұстанымдар бар. Әсіресе Ирандағы соғыс, президенттік өкілеттіктің қолданылуы, мемлекеттік ресурстар мен әкімшілік шешімдердің заңдылығы назарға алынуы мүмкін. Бірақ импичмент жариялау мен президентті қызметінен кетіру – екі бөлек мәселе. АҚШ Конституциясы бойынша Өкілдер палатасы импичмент баптарын жай көпшілік дауыспен мақұлдай алады. Ал президентті қызметінен шеттету үшін Сенатта қатысып отырған сенаторлардың үштен екісінің дауысы қажет. Демек, демократтар екі палатаны бақылауға алғанымен, Трампты қызметінен кетіру автоматты түрде жүзеге аспайды. Оның үстіне импичменттің өзі саяси күрестің жаңа кезеңін бастап, қоғамдағы поляризацияны одан әрі күшейтуі мүмкін.
Әлеуметтік желілердегі реакциялар да Вашингтондағы ахуалдың күрделене түскенін аңғартады. Вице-президент Джей Ди Вэнс X әлеуметтік желісіндегі жазбасында республикашылдардың жеңілісіне Ирандағы соғысты негізгі себептердің бірі ретінде атады. Бұл – билік ішіндегі жауапкершілікті бөлісу мәселесі де көтеріле бастағанының белгісі. Трамптың өзі де соғыстың сайлау нәтижесіне кері әсер еткенін мойындағанымен, қабылдаған шешімін қайта қарамайтынын білдірді. Ал халықаралық деңгейде бірқатар саясаткерлер демократтардың жеңісін АҚШ-тың сыртқы саясатына ықпал етуі мүмкін маңызды өзгеріс ретінде бағалап жатыр.
Енді Американың ішкі саясатында қандай өзгерістер болуы мүмкін? Бірінші кезекте демократтар әлеуметтік шығындарды, денсаулық сақтау саласын және халықтың тұрмыс деңгейін көтеру мәселелерін алға шығаруы ықтимал. Олар Трамп әкімшілігінің бірқатар шешімдерін қайта қарауға тырысады. Сонымен бірге мемлекеттік органдардың қызметіне бақылау күшейіп, Ақ үйдің кейбір даулы бастамаларына қатысты парламенттік тыңдаулар көбейеді. Алайда президенттің вето құқығы сақталады. Сондықтан Вашингтонда келіссөздер мен саяси текетірес қатар жүреді.
Сыртқы саясатта да өзгерістердің алғышарттары байқалады. Ең алдымен, Иран мәселесі. Демократтар әскери операцияларға қатысты Конгрестің бақылауын күшейтіп, соғыстың жалғасуына қажетті қаржы мен саяси рұқсат мәселесін көтеруі мүмкін. Бұл Трамп әкімшілігінің Таяу Шығыстағы әрекеттеріне қосымша шектеу қояды. Украина мәселесінде де өзгерістер болуы ықтимал. Демократтар Киевке көмекті қайта жандандыруға және Ресейге қатысты қысымды күшейтуге ұмтылуы мүмкін. Украина президенті Владимир Зеленский де жаңа Конгрестен қолдаудың артуына үміт білдіріп отыр. Алайда АҚШ-тың сыртқы саясатын тек Конгресс анықтамайды. Әскерді басқару, дипломатиялық келіссөздер және бірқатар халықаралық шешімдер президенттің құзыретінде қала береді.
Қытаймен қарым-қатынаста да бірден түбегейлі өзгеріс болады деу қиын. Вашингтондағы екі ірі партияның да Қытайға қатысты стратегиялық бәсекелестік мәселесінде ортақ тұстары бар. Дегенмен сауда тарифтері, технологиялық шектеулер және халықаралық сауда келісімдері жөнінде пікірталас күшеюі мүмкін. Еуропамен, НАТО-мен қарым-қатынаста да Конгрестегі демократтардың ұстанымы Ақ үйдің кейбір шешімдеріне қарсы салмақ қалыптастырады.
Меніңше, бұл сайлаудың ең маңызды нәтижесі – Американың саяси жүйесіндегі тежемелік әрі тепе-теңдік тетіктерінің қайтадан белсенді жұмыс істей бастауында. Трамп Ақ үйде қалады, бірақ оның саяси еркіндігі бұрынғыдай шексіз болмайды. Демократтар да енді сайлау жеңісінің жауапкершілігін көтеруге тиіс. Олар тек Трампқа қарсы күреспен шектелмей, қоғамға нақты экономикалық және әлеуметтік нәтиже ұсынуы керек.
Алдағы екі жыл АҚШ үшін саяси текетіреске толы кезең болуы мүмкін. Бір жағында президенттің атқарушы билігі, екінші жағында демократтар бақылауындағы Конгресс. Мұндай жағдайда бюджет, көші-қон, сауда, соғыс және халықаралық қауіпсіздік мәселелері үлкен саяси саудаға айналуы ықтимал. Тіпті үкімет жұмысының уақытша тоқтап қалу қаупі де бар.
Трамптың саяси тағдырына келсек, оны тек импичмент мәселесімен өлшеу дұрыс емес. Оның алдында Конгрестегі тергеулерге жауап беру, өз партиясындағы беделін сақтау және 2028 жылғы президенттік сайлауға дейінгі саяси мұрасын қалыптастыру міндеті тұр. Республикашылдардың ішінде де сайлаудағы жеңілістің себептері мен Трамптың саяси бағытына қатысты пікірталас күшеюі мүмкін.
Бір нәрсе анық: Америкада саяси күштердің арақатынасы өзгерді. Бірақ бұл Трамп дәуірінің аяқталғанын білдірмейді. Керісінше, оның президенттігінің соңғы екі жылы бұрынғыдан да күрделі саяси сынақтарға толы болуы ықтимал. Ал бұл тек Американың өзіне ғана емес, Украинадан Таяу Шығысқа, Еуропадан Орталық Азияға дейінгі көптеген аймақтың тағдырына әсер етуі мүмкін. Себебі Вашингтондағы әрбір саяси өзгерістің жаңғырығы әлемнің басқа бөліктерінен де естіледі.
Сейсен ӘМІРБЕКҰЛЫ, dodanews.kz
