Қытайда соңғы айларда жоғары әскери-саяси элитаға қатысты бұрын-соңды болмаған ауыр айыптаулар айтыла бастады. Сыбайлас жемқорлықтан бастап, мемлекеттік құпияларды АҚШ-қа беру сияқты аса ауыр күдіктер елдің ең ықпалды генералдарының біріне тағылып отыр. Бұл жағдай Қытай билігінің жоғарғы эшелонында жүріп жатқан терең өзгерістердің тек көрінетін бөлігі ғана болуы мүмкін.
Әңгіме Қытайдың Орталық әскери кеңесі төрағасының орынбасары, Қытай Халық-азаттық армиясындағы ең ықпалды тұлғалардың бірі болған генерал туралы. Ол ұзақ уақыт бойы Қытай басшысының ең жақын серігі, армиядағы «екінші адам» саналды. Алайда қазір оған ядролық қару бағдарламасына қатысты құпия ақпаратты шетелге беру, әскери сатып алулар жүйесінде заңсыз шешімдер қабылдау, кадрлық тағайындауларды ақша мен жеке адалдыққа негіздеу секілді ауыр айыптар тағылуда.
Бұл тек жемқорлық па?
Қытай билігінің ресми риторикасында мұндай істер әдетте «тәртіп пен заңды өрескел бұзу» деп сипатталады. Бірақ шын мәнінде мәселе әлдеқайда тереңде жатыр. Мұнда тек пара алу немесе қызмет бабын асыра пайдалану ғана емес, армия ішіндегі ықпал үшін күрес, жеке клиенттік желілердің қалыптасуы және саяси сенім мәселесі алдыңғы қатарға шыққан.
Қытай саяси мәдениетінде «саяси кликалар» ұғымы аса қауіпті саналады. Бұл – белгілі бір басшыға жеке адалдығы бар, мансабын соған қарыздар адамдар тобы. Мұндай құрылымдар бір қарағанда кез келген мемлекетке тән құбылыс сияқты көрінгенімен, Қытай үшін олар орталық билікке тікелей қатер ретінде қабылданады. Өйткені армия – елдегі биліктің басты тірегі.
Си Цзиньпин нені көздеп отыр?
Қытайда бейресми түрде айтылатын аксиома бар: армияны бақылаған адам – мемлекетті басқарады. Осы тұрғыдан алғанда, Си Цзиньпин үшін Қытай армиясындағы толық саяси адалдық – стратегиялық мәселе. Алдағы жылдары ел үшін шешуші кезеңдер күтіп тұр:
– 2027 жылы Қытай Халық-азаттық армиясының 100 жылдығы аталып өтеді;
– сол жылы Қытай Коммунистік партиясының кезекті құрылтайы өтеді;
– Тайвань, АҚШ-пен текетірес, технологиялық санкциялар секілді сыртқы қысым күшейіп келеді.
Осындай жағдайда Си Цзиньпин армия ішінде өзіне балама ықпал орталықтарының қалыптасуына жол бере алмайды. Соңғы кадрлық тазалаулардың басты логикасы да осында: жеке адалдыққа емес, тікелей партия мен төрағаға бағынатын армия құру.
Неге дәл қазір?
Соңғы бір жарым жылда Орталық әскери кеңестің құрамында бірінен соң бірі ірі кадрлық өзгерістер болды. Бұрынғы орынбасарлар қызметтен кетіп, олардың орнына көпшілікке аса танымал емес, бірақ тәртіптік бақылау жүйесіне жақын тұлғалар келе бастады. Бұл – басқаруды орталықтандырудың айқын белгісі.
Бұған қоса, Қытайдың әскери-өнеркәсіп кешені мен ғарыш бағдарламалары күткен қарқынмен дамымай жатқаны да ықпал етуі мүмкін. Үлкен ресурстар бөлінгенімен, нәтиже толық қанағаттандырмайды. Мұндай жағдайда жауапкершілік, ең алдымен, сол салаларға ұзақ жыл жетекшілік еткен адамдарға жүктеледі.
Жас факторы да назардан тыс емес. Қытай армиясында бейресми жас шегі бар. Кейбір генералдар бұл межеден әлдеқашан асып кеткен. Ал Си Цзиньпин қазіргі жағдайда армияны жаңартуды, тіпті белгілі бір деңгейде «жасартуды» да көздеуі ықтимал.
Қытайда болып жатқан бұл процестерді «кадрлық революция» деп атау асыра сілтеу болар. Бірақ бір нәрсе анық: елдің әскери және саяси жүйесінде үлкен қайта теңгерімдеу жүріп жатыр. Бұл – Си Цзиньпиннің билікті жеке қолына шоғырландыруы емес, оның көзқарасы бойынша, ішкі тұрақтылықты сақтаудың амалы.
Қытай үшін ең қауіпті сценарий – ішкі алауыздық. Ал армия ішіндегі сенімсіздік пен бөліну мұндай алауыздықтың ең қысқа жолы. Сондықтан бүгінгі «үнсіз тазалау» – ертеңгі үлкен саяси шайқастардың алдын алу әрекеті болуы әбден мүмкін.
Dodanews.kz
