Сейсен ӘМІРБЕКҰЛЫ, Dodanews.kz
«Отан үшін отқа түс — күймейсің» дейді халық даналығы. Отанды қорғау — әр азаматтың қасиетті борышы. Ал сол борышты абыроймен атқару үшін бүгінгі сарбаздың дайындығы да, армияның қару-жарағы да заман талабына сай болуы керек. Сондықтан Қазақстан Қарулы Күштерін реформалау мәселесі — жай ғана әскери құрылымдарды өзгерту емес, елдің қорғаныс қабілетін жаңа деңгейге көтеру жолындағы маңызды қадам.
2026 жылғы 21 қазанда Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың төрағалығымен өткен Қауіпсіздік кеңесінің отырысында әскери реформа жоспары мақұлданды. Құжатта армияны басқару жүйесін жетілдіру, әскери қызметшілерді даярлау, кадр саясатын өзгерту, Ұшқышсыз жүйелер күштерін құру және әскери қызметшілердің қауіпсіздігін қамтамасыз ету мәселелері қамтылған.
Ұсынылып отырған өзгерістердің бірі — мерзімді әскери қызметті екі кезеңге бөлу. Алғашқы алты айда сарбаздар оқу орталықтарында даярлықтан өтсе, келесі алты айда әскери бөлімдерде жауынгерлік машығын жетілдіреді. Бұл тәсілдің тиімділігі қандай болмақ?
Бәрі оқу сапасына байланысты. Алты айда сарбазға қару ұстауды ғана емес, тактикалық ойлауды, байланыс құралдарын пайдалануды, алғашқы медициналық көмек көрсетуді және бөлімше құрамында үйлесімді әрекет етуді үйрету қажет. Ал келесі жарты жылда алған білімін тәжірибеде шыңдауға мүмкіндік берілуі керек. Егер екі кезең бір-бірімен сабақтасып, даярлық нақты талаптар бойынша бағаланса, мұндай жүйе әскери қызметтің сапасын арттыруға ықпал етуі мүмкін. Бірақ мерзімді өзгерту өздігінен мәселені шешпейді. Нәтиже оқытушылардың кәсібилігіне, оқу базасына және әскери бөлімдердегі тәртіпке тікелей байланысты.
Қазіргі соғыстың сипаты да өзгерді. Украинадағы майдан тәжірибесі ұшқышсыз ұшу аппараттарының барлау жүргізуде, нысаналарды анықтауда және әскери бөлімдердің іс-қимылын қамтамасыз етуде маңызды рөл атқаратынын көрсетті. Ресей мен Украина дрондарды жетілдіріп, оларды қолданудың жаңа тәсілдерін дамытып келеді. Басқа мемлекеттер де бұл бағытқа басымдық беріп отыр.
Қазақстанда Ұшқышсыз жүйелер күштерін құру көзделуі — осы өзгерістерге бейімделудің бір жолы. Алайда дрондарды сатып алумен ғана шектелуге болмайды. Өзіміздің инженерлеріміз аппараттарды жобалап, құрастырып, жөндеп, жаңа модификацияларын жасай алуы керек. Қажет болған жағдайда техниканы қысқа мерзімде жаңартып, әскердің сұранысына бейімдеу мүмкіндігі де маңызды.
Өйткені «Өз үйім — өлең төсегім» дегендей, қорғаныс саласында өз мүмкіндігіңе сүйенудің орны бөлек. Технологиялық тәуелсіздікке бірден қол жеткізу қиын, бірақ отандық өндірісті дамыту, университеттер мен инженерлік орталықтарды тарту, әскери мамандарды даярлау арқылы оған кезең-кезеңімен жақындауға болады.
Дрондармен қатар, оларға қарсы қорғаныс құралдарын дамыту да қажет. Қарсыластың ұшқышсыз аппараттарын анықтау, олардың қауіпін бағалау және тиісті қорғаныс жүйелерін қолдану армияның маңызды міндетіне айналып отыр. Мұнда антидрондық құралдар мен радиоэлектрондық күрес жүйелерінің (РЭБ/РЭП) орны ерекше. Дегенмен бір ғана технологияға сенуге болмайды: анықтау, бақылау, радиоэлектрондық қарсы әрекет және басқа қорғаныс құралдары өзара үйлесімді жұмыс істеуі керек.
Әскери реформаның тағы бір өзекті тұсы — сарбаздардың қауіпсіздігі мен құқықтарын қорғау. Әскердегі тәртіп қорқынышқа емес, заңға, жауапкершілікке және командирдің жеке үлгісіне сүйенуі тиіс. Жарғыдан тыс әрекеттерге жол бермеу, шағымдарды әділ қарау және әскери қызметшілердің өмірі мен денсаулығын қорғау — жауынгерлік даярлықтың ажырамас бөлігі. Өз Отанын қорғайтын азамат ең алдымен мемлекет тарапынан қамқорлық пен әділдікті сезінуі керек.
Реформаның нәтижесі жаңа құрылымдардың атауымен немесе сатып алынған техниканың санымен ғана өлшенбеуге тиіс. Сапалы даярлықтан өткен сарбаз, кәсіби командир, сенімді байланыс жүйесі, отандық технология және қауіпсіз әскери орта — бір-бірін толықтыратын маңызды құрамдас бөліктер.
«Ел іші — алтын бесік» дейді халқымыз. Елдің тыныштығы мен тәуелсіздігін сақтау — бүкіл қоғамға ортақ міндет. Ал мықты армия қалыптастыру үшін қару-жарақпен қамтамасыз ету жеткіліксіз: білімге, ғылымға, инженерлік әлеуетке және адам қауіпсіздігіне де инвестиция салу қажет.
Қазақстанның әскери реформасы осы міндеттерді бір арнаға тоғыстырса, оның нақты нәтижесін көруге мүмкіндік туады. Өйткені Отанды қорғау — тек ерлік көрсету емес, сол ерлікке кәсіби дайын болу. Ал заманауи армияның күші — қаруында ғана емес, білімді сарбазында, сауатты қолбасшылығында және өз технологиясын жасай алатын елдік әлеуетінде.
