Кейде үлкен өзгерістер үлкен сөздерден емес, өте қарапайым әдеттерден басталады. Бір ауыз «Ассалаумағалейкүмнен», бір «Армысыздан», бір жылы қабақтан. Адамның адамға жасайтын ең алғашқы қадамы — сәлем. Сондықтан сәлемдесу мәдениетін ұсақ-түйекке жатқызуға болмайды.
Бүгін Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың Құрылтай сайлауында дауыс бергеннен кейін айтқан ойларының арасынан осы мәселенің арнайы сөз болуы мені ойландырды. Мемлекет басшысы ұлттық болмысымызға тән әдепті жаңғырту қажеттігін айтып, ер азаматтардың амандасқанда қолын нық ұсынуы сияқты қарапайым көрінетін мәселеге де назар аударды.
Мәселе қолдың қалай қысылғанында ғана емес. Мәселе — адамның өзін қалай ұстайтынында.
Сәлем — «сені көрдім, сені құрметтеймін, амандығыңды ойлаймын» деген ең қысқа әрі ең көне сөз.
Қазақтың дәстүрлі мәдениетінде сәлемдесудің мәні терең болған. Жастар үлкенге арнайы барып сәлем берген, қарияның батасын алған. Ер-азаматтар қол алысып, кей жағдайда төс түйістіріп көріскен. Ал келіннің сәлем салуы жаңа әулетке, үлкенге деген құрметті білдірген.
Қазақтың «Аман болса, мал табылады» деуінің өзінде үлкен философия жатыр. Дүние орнына келеді, адамның амандығының орны бөлек.
Бүгін технология дамып, адамдар бір-бірімен бір секундта байланыса алатын заманда өмір сүріп отырмыз. Бірақ бір-бірімізді байқап, жөн сұрасудан алыстап бара жатқан жоқпыз ба?
Бір кеңседе күн сайын кездесетін адамдар үнсіз өте шығады. Лифтідегі адамдар бір-біріне емес, телефонына қарайды. Кейде жақын адамымыздың өзіне «қалайсың?» деген қарапайым сұрақты шын көңілмен қоюға уақыт таппаймыз.
Мәселе сәлемдесуді білмеуде емес шығар. Мәселе — бір-бірімізді байқаудан қалып бара жатқанымызда.
Қазақта «Үлкенге — құрмет, кішіге — ізет» деген сөз бар. Бір ауыз сөзге тұтас қоғамдық тәртіп сыйып тұр. Үлкенге құрмет — өткенді мойындау болса, кішіге ізет — келешекті сыйлау.
Сондықтан сәлем беру, үлкеннің алдын кеспеу, келген адамды елемей қалдырмау — жай ғана ескі әдет емес. Бұл адамның қоғамдағы орнын сезінуге үйрететін тәрбие мектебі.
Әрине, өткеннің барлық салтын бүгін сол қалпында қайтару міндет емес. Дәстүрдің өміршеңдігі оның сыртқы формасында емес, ішкі мағынасында.
Бізге керегі — сол мағынаны жоғалтпау.
Президенттің ер азаматтардың нық қол алысуы туралы айтқанын да мен осы тұрғыдан қабылдаймын. Нық мінез деген — өзгеге үстемдік көрсету емес.
Нағыз мықтылық — әлсізге күш көрсетпеу.
Уәдеде тұру. Жауапкершіліктен қашпау. Қателессең — мойындау. Қажет жерде кешірім сұрай білу. Өзінен төмен тұрған адамға да адамша қарау.
Ер азаматтың мықтылығы қолының күшінен бұрын, мінезінен көрінсе — сол жарасымды.
Тағы бір ой бар.
Біз кейде сырттағы адамға көрсететін жылылығымызды үйдегі жақындарымызға көрсете алмай қаламыз. Көрген адамымызбен құшақтасып, көңіл сұрасамыз да, үйге келгенде әке-шешемізге жылы сөз айтуға, балаға мейірім көрсетуге, жарыңа рақмет айтуға сараңдық танытамыз.
Сыртқа — сыпайы, үйге — салқын.
Осы қайшылықтың өзі ойландыруы керек.
«Жақсы сөз — жарым ырыс» дейді халқымыз. Бір ауыз жылы сөз кейде адамның бүкіл күнін өзгертіп жібереді. «Амансыз ба?» деген қарапайым сұрақтың өзінде адамға деген назар мен құрмет бар.
Сондықтан ұлттық мінез дегенді тек үлкен ұғымдардан іздеудің қажеті жоқ. Ол күнделікті жүріс-тұрысымыздан көрінеді.
Қазақтың дәстүрін жаңғырту — өткеннің бәрін сол күйінде қайталау емес. Бабаларымыздың киімін ғана емес, кісілігін де мұра ету. Батырлығын ғана емес, әдебін де сақтау.
Ғылымды өзгеден үйренейік. Технологияны игерейік. Озық тәжірибеге ұмтылайық. Бірақ адамға құрмет көрсетуді өз төрімізден іздейік.
Өйткені сәлем — жай ғана сөз емес.
Сәлем — ниет.
Сәлем — тәрбие.
Сәлем — адамдардың арасындағы көпір.
Бәлкім, ұлттық жаңғыруды осындай қарапайым нәрседен бастау керек шығар.
Ертең көшеге шыққанда бір қарияға бірінші болып сәлем беріп көрейік. Көршімізге жылы амандасайық. Әке-шешеміздің халін шын көңілмен сұрайық. Баламызға сәлемдесудің өзін үйретейік.
Сонда мәдениет туралы айтқан сөзіміз күнделікті мінезімізге айналады.
Өйткені кейде тұтас бір халықтың мәдениетін білу үшін жүз кітап оқудың қажеті жоқ.
Оның адамдары бір-бірімен қалай амандасатынына қарасаң — көп нәрсе түсінікті.
Азаматхан ӘМІРТАЙ, «Байтақ» жасылдар партиясының төрағасы
