Қазақтың сөз өнері туралы айтқанда, біз көбіне жырды, термені, шешендік сөзді, айтысты еске аламыз. Бірақ халқымыздың жүрегінен туған, қайғы үстінде айтылатын тағы бір үлкен сөз өнері бар. Ол – жоқтау.
Жоқтау – жай ғана жылау емес.
Жоқтау – адамның артында қалған сөз.
Жоқтау – тірінің өліге айтқан соңғы әңгімесі.
Жоқтау – қоштасу.
Қазақ қашанда сөзге тоқтаған халық. Қуанышын да сөзбен жеткізген, қайғысын да сөзбен көтерген. Сондықтан өлім келгенде де үнсіз қалмаған. Марқұмның жақсы қасиетін айтып, елге жасаған еңбегін еске алып, оның өмірден өткеніне өкініш білдіріп, артында қалған адамдардың шерін сөзбен тарқатқан.
Бір қарағанда, жоқтаудың мәні түсінікті сияқты. Бір адам қайтыс болды, жақындары жылады, оны жоқтады.
Бірақ мәселенің тереңі бұдан әлдеқайда әріде.
Адам өлген кезде оның денесі ғана жер қойнына тапсырылмайды. Оның даусы, жүрісі, әдеті, қалжыңы, мінезі, жасаған жақсылығы – бәрі тірілердің есінде қалады. Ал жоқтау сол естеліктерді сөзге айналдырады.
Мысалы, елге сыйлы бір қария қайтыс болды делік. Оның балалары алдында тұрып:
«Әкеміз бізге байлық қалдырған жоқ шығар. Бірақ біреудің ала жібін аттамауды, үлкенді сыйлауды, кішіге қамқор болуды үйретіп кетті»,
десе, бұл да жоқтаудың рухы.
Өйткені жоқтаудың ең үлкен мақсаты – өлген адамды мақтау емес, оның өмірін мәнді етіп көрсету.
Қазақтың дәстүрлі жоқтауларында адамның кім болғаны ғана емес, оның елге, балаға, ағайынға қандай із қалдырғаны айтылған. Біреудің ерлігі, біреудің ақылдығы, біреудің мейірімі, енді біреудің елге жасаған еңбегі сөз болған.
Сөйтіп, бір адамның ғұмыры сөз арқылы ұрпақтың жадына көшкен.
Осы тұрғыдан қарасақ, жоқтау – қазақтың өзіндік ауызша өмірбаяны іспетті.
Бүгін біз адамдар туралы кітап жазамыз, суретін сақтаймыз, әлеуметтік желідегі жазбаларын қалдырамыз. Ал бұрын қазақта мұның бәрі болмаған. Бірақ халықтың жады болған.
Бір әже немересіне:
«Сенің аталарыңның ішінде мына кісі өте әділ адам еді. Біреудің ақысын жемейтін»,
деп айтып отыратын.
Бір ана баласына:
«Сенің әкең қиындыққа мойымаған адам еді»,
деп әкесінің мінезін танытатын.
Осылайша адам өлгенімен, оның аты мен жақсы қасиеті тірілер арасында өмір сүре берген.
Бүгін бізде мүмкіндік көп. Телефон бар. Фото бар. Видео бар. Әлеуметтік желі бар. Адамның жүздеген суреті қалуы мүмкін.
Бірақ кейде оның кім болғанын айтатын сөз қалмайды.
Міне, мәселе осында.
Технология адамның бейнесін сақтай алады.
Бірақ оның адамдық болмысын сөз ғана сақтай алады.
Жоқтаудың тағы бір үлкен қасиеті – ол қайғыны ішке қамап қоймайды.
Қазақ «Қайғы бөліссең – азаяды, қуаныш бөліссең – көбейеді» дейді.
Жоқтау – қайғыны бөлісудің бір жолы болған.
Адам жылағысы келсе, жылаған. Дауысы шықса, дауыс салған. Ішіндегі сөзін айтқан. Өйткені қайғыны мойындау – әлсіздік емес.
Керісінше, қайғыны ішке тығып, «мықты болуым керек» деп жүрген адам кейде өз жарасын өзі тереңдетеді.
Қазіргі қоғамда біз эмоциямызды жасыруға бейімбіз.
«Жылама.»
«Өзіңді ұста.»
«Мықты бол.»
«Бәрі өтеді.»
Бұлардың бәрі жақсы ниеттен айтылуы мүмкін. Бірақ кейде қайғырып отырған адамға ақыл емес, оның қайғысын бірге көтеретін бір ауыз сөз керек.
Жоқтау сол міндетті атқарған.
Ол өлімді жоққа шығармайды. Қайта адамның:
«Иә, сенен айырылдым. Сен маған қымбат едің. Сенің орның енді бос тұр»
деген шындықты қабылдауына көмектеседі.
Сондықтан жоқтауды тек көне салт деп қарау – оның мағынасын тарылту.
Ол – қайғы мәдениеті.
Ол – еске алу мәдениеті.
Ол – адамды қадірлеу мәдениеті.
Бірақ бүгін жоқтаудың сиреп бара жатқаны рас.
Бұған заманның өзгеруі де әсер етті. Үлкен әулеттердің аралас-құраластығы азайды. Ауылдағы бұрынғы орта өзгерді. Жоқтау білетін үлкендер дүниеден өтіп жатыр. Ал олардың орнына келетін жас ұрпақ бұл дәстүрді көрмей өсіп келеді.
Ең қауіптісі – дәстүрдің жоғалуы емес.
Дәстүрдің не үшін болғанын түсінбеу.
Егер біз жоқтауды «ескі адамдардың жылауы» деп қабылдасақ, оны ешқашан сақтай алмаймыз.
Ал егер оның астарындағы адамдық мағынаны түсінсек, оны заманға сай жалғастырудың жолын табуға болады.
Мысалы, қазіргі қазақ жоқтауды бұрынғы үлгісін дәл қайталау арқылы емес, өзінің жүрегіндегі сөзбен жеткізе алады.
Анасынан айырылған қыз:
«Анашым, сен менің балалық шағымның ең жылы естелігі болып қалдың. Енді менің балаларым сенің мейіріміңді өз көздерімен көрмейді. Бірақ сен туралы мен оларға күнде айтып отырамын»,
десе, бұл – жоқтаудың бүгінгі заманға келген түрі емес пе?
Әкесінен айырылған ұл:
«Әке, сен маған өмір сүруді үйреттің. Енді сен жоқ кезде сол үйреткеніңмен өмір сүремін»,
десе, бұл да қоштасудың сөзі.
Демек, жоқтаудың сыртқы формасы өзгеруі мүмкін.
Бірақ оның жаны өзгермеуі керек.
Ол – адамның өмірін қадірлеу.
Ол – өткенді ұмытпау.
Ол – тірілерге қайғысын көтеруге мүмкіндік беру.
Ол – кейінгі ұрпаққа «мына адам осындай еді» деп айтып қалу.
Қазақта «Жақсының аты өлмейді, ғалымның хаты өлмейді» дейді.
Бірақ жақсы адамның аты өздігінен өлмей тұрмайды.
Оны біреу айтуы керек.
Біреу еске алуы керек.
Біреу кейінгі ұрпаққа жеткізуі керек.
Мүмкін, бүгін бізге бұрынғыдай қара дауыс салып, дәстүрлі мақаммен жоқтау айтудың қажеті болмас. Бірақ адам өлгенде оның жақсы қасиетін айтып, өмірін бағалап, артында қалғандарға сөз айту дәстүрін жоғалтпауымыз керек.
Өйткені адамды жерлеу – оның денесін топыраққа тапсыру ғана емес.
Оның өмірін жүректе қалдыру.
Ал жүректе қалған адам ғана шын мәнінде ұмытылмайды.
Сондықтан бүгін бір сұрақ қойғым келеді:
Біз жоқтауды жоғалтып бара жатқан жоқпыз ба, әлде қайғыны сөзбен жеткізу қабілетімізді жоғалтып бара жатқан жоқпыз ба?
Егер ертең біздің балаларымыз ата-бабасы туралы сұрағанда, олардың жақсы қасиетін айтып беретін сөз қалмаса, сурет пен видеолардың өзі жеткілікті бола ма?
Бәлкім, біз жоқтауды бұрынғы қалпында қайтармай-ақ қоярмыз.
Бірақ оның мағынасын жоғалтпауымыз керек.
Өйткені салттың сыртқы түрі өзгеруі мүмкін.
Ал халықтың жүрегіндегі адамды қадірлеу сезімі өзгермеуі тиіс.
Жоқтау – өлген адамға айтылған соңғы сөз емес.
Жоқтау – тірілердің жадында қалатын сөз.
Сейсен ӘМІРБЕКҰЛЫ, Dodanews.kz
