Қазақстан экономикасы соңғы жылдары айтарлықтай өсті. Бірақ басты сұрақ – экономика өсті ме дегеннен гөрі, Қазақстан осы өсімді қаншалықты сапалы дамуға айналдыра алды дегенде. Себебі бір жағында рекордтық ЖІӨ, инвестиция, жаңа өндірістер мен халықаралық рейтингтер тұрса, екінші жағында жоғары инфляция, табыс айырмашылығы, баспана мен күнделікті шығындардың қымбаттауы сияқты мәселелер бар.
2025 жылдың қорытындысы Қазақстан экономикасы үшін маңызды кезең болды. Ұлттық статистика бюросының нақтыланған дерегінше, елдің ЖІӨ 159,6 трлн теңгеге немесе 306 млрд долларға жетіп, нақты өсім 6,5% болды. Бұл – соңғы жылдардағы ең жоғары көрсеткіштердің бірі. Экономиканың негізгі қозғаушы күштерінің қатарында көлік пен қоймалау, құрылыс, сауда, өнеркәсіп және ақпарат-коммуникация салалары бар.
Қазақстанның Орталық Азиядағы экономикалық салмағы ерекше. 2025 жылы елдің экономикасы өңірдің жалпы өнімінің шамамен 54%-ын құрады. Екінші орында тұрған Өзбекстанның ЖІӨ шамамен 147 млрд доллар болды. Яғни Қазақстан экономикасының көлемі көршісінен екі еседен астам үлкен. Жан басына шаққандағы көрсеткіште айырмашылық одан да айқын: Қазақстанда 2025 жылы шамамен 14,7 мың доллар болса, Өзбекстанда 4 мың долларға да жетпейді.
Демек, «Қазақстан Орталық Азиядағы көшбасшы ма?» деген сұраққа экономикалық көлем жағынан жауап анық – иә. Бұл мәртебені халықаралық ұйымдар да мойындайды. Дүниежүзілік банк Қазақстанды аймақтағы ең ірі экономика деп көрсетсе, БҰҰ Даму бағдарламасы да Қазақстанды Орталық Азияның жетекші экономикасы ретінде сипаттайды.
Қазақстанның тағы бір ерекшелігі – экономиканың бір ғана мұнайға сүйеніп қалмауға тырысуы. 2025 жылы өңдеу өнеркәсібінің көлемі 20,5 трлн теңгеге жетті және оның нақты өсімі 7%-ға жуық болды. Ал көлік және қоймалау саласы бір жылда 19,4%, құрылыс 17,5% өсті. Бұл көрсеткіштер Қазақстан экономикасында шикізаттан бөлек жаңа тіректер қалыптасып келе жатқанын көрсетеді.
Инвестиция да осы өзгерістің маңызды көрсеткіші. Соңғы бес жылда негізгі капиталға салынған инвестициялар едәуір ұлғайды. Шағын және орта бизнестің экономикадағы үлесі де 40%-дан асты. Бұл Қазақстанда экономикалық белсенділіктің біртіндеп мемлекеттен жеке секторға қарай ауысып келе жатқанын аңғартады.
Бірақ осы жерде маңызды бір мәселе бар: үлкен ЖІӨ автоматты түрде халықтың әл-ауқаты жоғары деген сөз емес. 2025 жылы Қазақстандағы инфляция 11,4%-ды құрады. Халықтың табысы мен экономика көлемі өсіп жатқанымен, бағаның жоғары қарқынмен қымбаттауы бұл өсімнің күнделікті өмірдегі әсерін әлсіретеді. Халықтың әлеуметтік желілердегі негізгі шағымдарының бірі де осы – статистикадағы өсім мен әмияндағы нақты жағдайдың арасындағы алшақтық.
Қазақстанның әлемдегі орнына келсек, 2025 жылғы номиналды ЖІӨ бойынша ел шамамен 50-орында тұр. Дүниежүзілік банк деректерінде Қазақстанның экономикасы 306,2 млрд доллар деп бағаланған. Бұл көрсеткіш Қазақстанды әлемнің аса ірі экономикаларының қатарына қоспайды, бірақ 300 млрд доллардан асатын экономика ретінде оны жаһандық орта деңгейден жоғары топқа шығарады.
ТМД кеңістігінде жағдай бұдан да қызық. Номиналды ЖІӨ көлемі бойынша Қазақстан Ресейден кейінгі алдыңғы қатардағы экономикалардың бірі, іс жүзінде екінші орында тұр. Яғни Қазақстанның экономикалық салмағы Орталық Азия шеңберімен ғана шектелмейді.
Алайда Қазақстанды әлемдік дамыған елдермен салыстырғанда әлі де үлкен жол бар. Мысалы, инновация саласында Қазақстан 2025 жылғы Global Innovation Index рейтингінде 139 елдің ішінде 81-орын алды. Бұл – жаман көрсеткіш емес, бірақ технологиялық көшбасшылармен салыстырғанда арақашықтықтың әлі үлкен екенін көрсетеді. Қазақстанның күшті жақтарының бірі – цифрлық мемлекеттік қызметтер мен инфрақұрылым болса, әлсіз тұстарының қатарында ғылыми зерттеулерді қаржыландыру, венчурлық капитал және университет пен бизнес арасындағы байланыс тұр.
Сонымен бірге Қазақстан цифрландыруда өңірдегі позициясын айтарлықтай күшейтті. 2025 жылдың соңында елде интернетті пайдаланушылар саны 19,5 млн адамға, ал әлеуметтік желілердегі пайдаланушы аккаунттарының саны 16,9 млн-ға жеткен. Бұл халықтың шамамен 81%-ына тең. Яғни бүгінгі Қазақстанда әлеуметтік желі тек пікір білдіретін алаң емес, қоғамның экономикалық және әлеуметтік көңіл күйін өлшейтін үлкен индикаторға айналды.
Қазақстанның алдағы мақсаты да ауқымды: 2029 жылға қарай ЖІӨ көлемін 450 млрд долларға жеткізу. Егер бұл жоспар орындалса, елдің Орталық Азиядағы экономикалық басымдығы одан әрі күшейеді. Бірақ мұнда тағы бір үлкен сынақ бар. Экономиканы тек мұнай, уран, металл және басқа шикізат есебінен үлкейту жеткіліксіз. Қазақстан үшін нағыз экономикалық серпіліс шикізатты сатып, түскен ақшаға дайын өнім импорттау емес, сол шикізаттың негізінде жоғары технологиялық өндіріс құрудан басталады.
Сондықтан бүгінгі Қазақстанды «дамып кеткен ел» деп те, «әлі дамымай жатқан мемлекет» деп те бір ауыз сөзбен бағалау дұрыс емес. Қазақстан – Орталық Азиядағы сөзсіз экономикалық көшбасшы, ТМД кеңістігіндегі ең ірі экономикалардың бірі және әлемдік деңгейде шамамен 50-орындағы мемлекет. Бірақ оның шынайы тарихи мүмкіндігі бұл рейтингтермен өлшенбейді.
Қазақстанның келесі онжылдығындағы басты сұрақ – ЖІӨ-ні тағы жүз миллиард долларға өсіру ғана емес. Сол өсім халықтың табысына, сапалы жұмыс орындарына, ғылымға, технологияға, өңдеуші өнеркәсіпке және өмір сапасына қаншалықты айналады? Егер Қазақстан табиғи байлығын технологиялық артықшылыққа айналдыра алса, бүгінгі Орталық Азия көшбасшысы ертең Еуразиядағы маңызды экономикалық орталықтардың біріне айналуы мүмкін. Ал егер экономика бұрынғыдай шикізат бағасына тәуелді болып қала берсе, 300 немесе 450 млрд долларлық ЖІӨ-нің өзі Қазақстанның әлеуетін толық ашқанын білдірмейді.
Азаматхан ӘМІРТАЙ, «Байтақ» жасылдар партиясының төрағасы
