Тәуелсіздік алғанымызға 35 жылға жуықтады. Бір ұрпақ дүниеге келіп, ер жетті. Елдің саяси жүйесі өзгерді, экономикасы жаңарды, жаңа қалалар бой көтерді, жаңа технология өмірімізге дендеп енді. Ал қазақ тілі ше?
Қазақ тілі әлі күнге дейін өз елінде өзіне тиесілі орынды толық ала алмай келеді.
Осыны айтсақ, біреулер: «Қазақ тілі мемлекеттік тіл емес пе? Мектепте оқытылып жатыр, мемлекеттік мекемелерде қолданылып жүр ғой» дейді. Иә, солай. Бірақ тілдің шынайы мәртебесін қағаздағы атауы емес, қоғамдағы қолданысы көрсетеді. Мемлекеттік тіл дегеніміз — мемлекеттік мекеменің ғана тілі емес. Ол көшеде де, дүкенде де, банкте де, бизнесте де, мәдениетте де, жарнамада да, интернетте де өмір сүруге тиіс.
Ал бізде осының бәрі әлі толық қалыптасқан жоқ.
Ең өкініштісі — қазақ тілі мемлекеттік басқару саласында біршама орныққанымен, экономиканың тіліне айнала алмай отыр. Ал бүгінгі заманда экономиканың тілі болмаған тілдің қоғамдық ықпалы да шектеулі болады.
Қарапайым мысалға жүгінейік. Кез келген ірі сауда орталығына, мейрамханаға, қонақүйге немесе халықаралық компанияға кіріңіз. Қазақша қызмет сұрасаңыз, кейде қызметкердің абдырап қалғанын көресіз. Жарнаманың бір бөлігі қазақша болғанымен, негізгі ойы орысша немесе ағылшынша беріледі. Кейбір компаниялар қазақ тілін тұтынушының тілі емес, заң талабынан құтылудың бір формалды шарты ретінде қабылдайды.
Бұл — тіл мәселесінің ең ауыр жері.
Өйткені бизнес нені жақсы көреді? Сұранысты.
Егер қазақ тілінде қызмет көрсетуге қоғамнан нақты сұраныс болмаса, кәсіпкер де оны бірінші орынға қоймайды. Демек, мәселе тек бизнесте емес. Мәселе — қазақ тілінің нарықтағы салмағында.
Бір сөзбен айтқанда, қазақ тілі әлі де Қазақстандағы ең үлкен тұтыну нарығының тіліне толық айнала алмай отыр.
«Сұрағанға — сұрау, бергенге — жауап» дейді халық. Біз қазақ тілінде қызмет көрсетуді талап етпесек, бизнес оны өздігінен жаппай енгізе қояды деп күту қиын.
Бірақ бұдан «кінә халықта» деген қорытынды шықпауы керек. Бұл — ондаған жыл бойы қалыптасқан қоғамдық, экономикалық және мәдени жүйенің нәтижесі.
Бізде қазақ тілін үйренуге шақыратын мемлекеттік бағдарламалар көп болды. Қазақ мектебі көбейді. Қазақша контент те көбейді. Бірақ тілдің ең маңызды тетігі — қажеттілік. Адамға тіл күн сайын керек болса, ол тіл өмір сүреді. Ал қажет емес болса, ең жақсы оқулықтың өзі оны құтқара алмайды.
Сондықтан қазақ тілінің болашағын енді тек мектептен емес, бизнестен іздеуіміз керек.
Қазақша қызмет көрсететін компания неге көп болуы керек? Себебі оның клиенті қазақша сөйлейді.
Қазақша сайт неге сапалы болуы керек? Себебі оның пайдаланушысы қазақша оқиды.
Қазақша жарнама неге кәсіби болуы керек? Себебі қазақ тіліндегі аудитория — нарық.
Қазақша фильм, сериал, музыка неге көп болуы керек? Себебі қазақша мәдени өнімге сұраныс бар.
Осы қарапайым экономикалық логиканы біз әлі толық іске қоса алмай келеміз.
Жақында Алматыда өткен Канье Уэстің концерті осы мәселені тағы бір мәрте алдымызға тартты. Әлемдік деңгейдегі жұлдыздың Қазақстанға келуі, әрине, үлкен мәдени оқиға. Бірақ Қазақстанда өткен шарада қазақ тілінің екінші қатарда қалуы қоғамның наразылығын туғызды. Орысша, ағылшынша, түрікше жазулар мен хабарламалар бар, ал Қазақстанның мемлекеттік тілі тиісті деңгейде көрінбейді деген сын айтылды.
Бұл жерде бір нәрсені ажыратып алған жөн.
Канье Уэстен қазақша сөйлеуді талап ету — артық талап болуы мүмкін. Ол — шетелдік әртіс. Бірақ Қазақстанда концерт ұйымдастырып отырған ұйымдастырушылардан Қазақстанның мемлекеттік тілін құрметтеуді талап ету — артық талап емес.
Керісінше, бұл — қалыпты нәрсе.
Қазақстанға келген кез келген шетелдік компания мен әртіс біздің қоғамның тілдік ерекшелігін ескеруі керек. Өйткені бұл — олардың өз елінде емес, біздің елде өткізіп отырған шарасы.
Сондықтан мұндай дауларда ашуды шетелдік қонаққа емес, ең алдымен өзіміздің ұйымдастырушылық мәдениетімізге бағыттаған жөн.
Бір концерт үшін бойкот жариялау мәселені шешпейді. Бүгін бір концерт, ертең басқа халықаралық шара. Мәселе әр жолы әлеуметтік желіде шу көтеріп барып қана шешіле ме? Егер солай болса, біз тіл мәселесін жүйелі түрде емес, науқандық сипатта ғана шешіп жүрміз деген сөз.
Ал тілге науқан емес, жүйе керек.
Тілге ұран емес, нарық керек.
Тілге аяушылық емес, қажеттілік керек.
Біз «қазақ тілін құрметтеңдер» деп талай жылдан бері айтып келеміз. Енді «қазақ тілінде қызмет көрсетіңдер, өйткені бұл — Қазақстанның нарығы» дейтін кезеңге келуіміз керек.
Өйткені тілдің қадірі сөзбен емес, іспен артады.
«Байлықтың атасы — еңбек» дейді халқымыз. Сол сияқты тілдің тірегі де — күнделікті еңбек. Қазақ тілінде жұмыс істейтін дәрігер, сатушы, кассир, кәсіпкер, заңгер, дизайнер, бағдарламашы, журналист, менеджер, әнші, режиссер көбеймейінше, тілдің қоғамдағы салмағы да толық орнықпайды.
Тағы бір ащы шындық бар: кейде қазақ тілін дамыту мәселесін көтергенде, біз бірден «ұлтшылдық», «тілге қысым», «біреуді кемсіту» деген ұғымдарға барып тірелеміз. Бұл — мәселені дұрыс түсінбеу.
Өз елінде өз мемлекеттік тілінің қолданылуын талап ету — ешкімді кемсіту емес.
Қазақ тілінің өркендеуі орыс тілінің немесе ағылшын тілінің жойылуын білдірмейді. Керісінше, бірнеше тіл білу — үлкен артықшылық. Бірақ өзге тілдерді білу өз мемлекеттік тіліңді екінші орынға ысырудың себебі болмауы керек.
«Өзге тілдің бәрін біл, өз тіліңді құрметте» деген ұстанымның мәні осында.
Қазақстанда ағылшын тілін білу — артықшылық. Орыс тілін білу — артықшылық. Түрік тілін білу — артықшылық. Ал қазақ тілін білу неге әлі күнге дейін артықшылық емес, кейде тіпті қосымша міндет сияқты қабылданады?
Міне, мәселенің түйіні осында.
Қазақ тілі Қазақстан азаматы үшін қосымша тіл емес, осы елдің негізгі қоғамдық тілі болуы керек.
Бізге енді тіл туралы тағы да 35 жыл пікірталасудың қажеті жоқ.
Қазақ тілінің мемлекеттік мәртебесі Конституцияда бар. Заңда бар. Мемлекеттік саясатта бар. Ендігі мәселе — оның адамның күнделікті өміріндегі нақты орнында.
Қазақ тілі дүкенге кіргенде керек пе?
Банкке барғанда керек пе?
Таксиге отырғанда керек пе?
Концертке барғанда керек пе?
Компанияның сайтына кіргенде керек пе?
Жауабы «иә» болуы тиіс.
Сонда ғана біз қазақ тілінің шын мәнінде өз тұғырына қонғанын айта аламыз.
Әйтпесе, отыз бес жыл бойы «қазақ тілі дамып келеді» деп есеп беріп, тағы отыз бес жыл өткен соң дәл осы сұрақты қойып отыруымыз әбден мүмкін.
Тіл тағдыры — ұлт тағдыры. Бірақ тілдің тағдыры тек мемлекеттің қолында емес. Ол — кәсіпкердің таңдауында, тұтынушының талабында, ата-ананың үйіндегі сөзде, баланың көретін контентінде, журналистің жазған мақаласында, өнерпаздың сахнасында.
«Ел болам десең, бесігіңді түзе» дейді дана халқымыз.
Ал бүгінгі күні ел болам десек, бесіктен басталған тілді бизнестің, ғылымның, технологияның және мәдениеттің тіліне айналдыруымыз керек.
Қазақ тілін ешкім бізге сыйға тартпайды.
Өйткені ол — сый сұрайтын тіл емес.
Ол — осы елдің мемлекеттік тілі.
Ендеше, енді қазақ тілінің өз елінде өз орнын сұрап тұратын уақыты емес.
Өз орнын алатын уақыты келді.
Азаматхан ӘМІРТАЙ, «Байтақ» Жасылдар партиясының төрағасы
