Сейсен ӘМІРБЕКҰЛЫ, Dodanews.kz
Қазақстанның мұнай тарихында бір қызық парадокс бар. Біз мұнайлы елміз. Жеріміздің астында әлем қызығатын алып қор жатыр. Теңіз бар. Қарашығанақ бар. Қашаған бар. Бірақ отыз жыл бойы мұнай өндіріп келе жатып, бүгін өзімізге бір қарапайым сұрақ қоюға мәжбүрміз:
Мұнай бізді байытты ма, әлде біз өзгені байыттық па?
Бұл сұрақтың жауабы біржақты емес. Шетелдік инвесторлар Қазақстанға миллиардтаған доллар әкелді, технология мен өндірістік тәжірибе берді. Теңізді игеруге келген Chevron тәуелсіз Қазақстанның алғашқы ірі инвесторларының бірі болды. Қашағанға әлемнің ең ірі мұнай компаниялары жиналды. Қарашығанақта да халықаралық консорциум жұмыс істеп келеді.
Мұның бәрін жоққа шығару — тарихты бұрмалау.
Бірақ тарихтың екінші беті де бар.
Инвестор Қазақстанға пайда табу үшін келді. Ал Қазақстан өз байлығынан қанша пайда тапты?
Міне, мәселенің шын өзегі осында.
Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында Қазақстанның жағдайын бүгінгі күнмен салыстыруға болмайды. Елге ақша керек болды. Технология керек болды. Мұнайды өндіретін маман керек болды. Әлемдік нарыққа шығатын жол керек болды. Сондықтан мемлекет шетелдік инвесторға кең мүмкіндік берді.
Ол кезде бұл — амалсыздық па, әлде дұрыс стратегия ма, оны тарихшылар мен экономистер әлі талқылай жатар.
Бірақ бір нәрсе анық: 1990-жылдардағы Қазақстан мен 2026 жылғы Қазақстанның мүмкіндігі бірдей емес.
Отыз жылда ел өзгерді. Мұнай саласында өз мамандарымыз қалыптасты. Ұлттық компаниямыз бар. Қаржылық, техникалық, құқықтық тәжірибеміз өсті.
Ендеше бұрынғы келісімдердің бәрін «қол қойылды, бітті» деп қабылдау қаншалықты дұрыс?
Қазақ «Жеті рет өлшеп, бір рет кес» дейді. Ал біз кейбір мұнай келісімдерін бір рет кесіп, отыз жыл бойы қайта өлшеп келе жатқан жоқпыз ба?
Қазір бұл сұрақтың қойылуына нақты себеп бар.
Қашаған төңірегіндегі халықаралық арбитражда Қазақстан тарапы халықаралық мұнай компанияларымен жасалған шамамен $10,7 миллиардтық келісімшарттардың бірқатары мүдделер қақтығысы, негізсіз шығындарды көтеру немесе парамен байланысты болуы мүмкін екенін алға тартып отыр. Бұл — Қазақстанның айыптауы; консорциум оны мойындамайды. Бірақ мұндай мәселенің халықаралық арбитражға дейін жетуінің өзі көп нәрсені аңғартады.
Демек, бүгінгі Қазақстан кешегі келісімдерге қайта қарап отыр.
Бұл жай ғана ақша үшін талас емес.
Бұл — сол келісімдер қалай жасалды деген сұрақтың қайта оралуы.
Ал коррупция туралы әңгімені де айналып өтуге болмайды. Қазақстанның мұнай мәмілелерінің алғашқы кезеңіне қатысты халықаралық сот материалдарында заңсыз төлемдер туралы істер болғаны белгілі. Сондықтан «сол кезде бәрі мінсіз еді» деу де, «бәрін парамен сатып алды» деп кесіп айту да дұрыс емес.
Шындық, бәлкім, осы екі шектің ортасында.
Бірақ бір нәрсе анық: мемлекет өз тарихындағы күмәнді тұстарды тексеруге міндетті.
Қашаған осы есептің ең өткір жеріне айналып отыр.
Жұрт арасында «Қазақстан Қашағаннан небәрі екі пайыз алады» деген сөз көп айтылады. Мұны дәлме-дәл түсіну керек: бұл Қазақстан мұнайдан түсетін барлық ақшаның тек екі пайызын алады дегенді білдірмейді. Бірақ арбитраж материалдарында Қазақстан тарапы басым төлемдерден кейінгі кірістің шамамен 98 пайызы консорциумға кетіп отырғанын алға тартқан.
Сонда еріксіз тағы бір сұрақ туады:
Мұндай модель кімге көбірек тиімді болды?
Жауабын арбитраж шешеді. Бірақ халықтың сұрақ қоюға толық құқығы бар.
Оның үстіне Қашаған төңірегіндегі дау қазір тек қаржы мәселесімен шектелмей отыр. 2026 жылдың шілдесінде Қазақстан Қашаған операторы NCOC-қа шамамен 4,84 миллиард доллар экологиялық айыппұлды өндіріп алу үшін активтерін бұғаттады. Компания бұл талаппен келіспейді, ал дау халықаралық арбитражда қаралып жатыр.
Бір кеніштің айналасында миллиардтаған долларлық даулар.
Бұл енді жай ғана мұнай өндіру тарихы емес.
Бұл — мемлекет пен халықаралық капиталдың кімнің шарты басым болатыны туралы үлкен айқасы.
Ал Қарашығанақтағы жағдай одан да қызық.
2026 жылдың қаңтарында халықаралық арбитраж Қазақстанның негізгі талаптарының бірқатарын қолдап, консорциумның Қазақстанға 2–4 миллиард долларға дейін төлем жасауына жол ашты.
Бұл — өте маңызды белгі.
Өйткені Қазақстан бұрынғыдай «инвестор не десе, сол болсын» деп отырған жоқ.
Мемлекет халықаралық арбитражда өз талабын қорғауға қабілетті екенін көрсете бастады.
Демек, Қазақстанның қолы байлаулы емес екен.
Енді Теңізге келейік.
Теңіз — Қазақстанның мұнай өндірісіндегі ең алып активтердің бірі. Оның қазіргі келісімі 2033 жылы аяқталады. Ал Chevron келісімді одан әрі ұзартуға мүдделі екенін айтып, Қазақстанмен келіссөздер жүргізіп жатыр.
Міне, осы жерде Қазақстан үшін тарихи мүмкіндік тұр.
2033 жыл — жай ғана күнтізбедегі дата емес.
Бұл — жаңа есептің басталатын нүктесі.
Қазақстан бұрынғы келісімді сол күйінде ұзартуы мүмкін.
Бірақ тағы бір жол бар.
Жаңа келіссөзге жаңа талаппен отыру.
«Сіздер Қазақстанға инвестиция салдыңыздар, рақмет. Енді Қазақстанның үлесі қандай болады?» деп сұрау.
«Қанша табыс Қазақстанда қалады?»
«Қанша технология беріледі?»
«Қазақстандық компаниялардың үлесі қанша болады?»
«Қанша қазақстандық маман жоғары буынға көтеріледі?»
«Мұнайды тек шығарып сатамыз ба, әлде өңдейміз бе?»
«Қазақстан осы келісімнен он жылдан кейін не алады?»
Міне, жаңа келісімнің сұрақтары осылар болуы керек.
Өйткені ұлттық мүдде деген — шетелдік компанияны қуып шығу емес.
Ұлттық мүдде деген — инвесторға да пайда қалдырып, мемлекеттің пайдасын бұрынғыдан әлдеқайда арттыру.
Бұл — өркениетті мемлекеттің ұстанымы.
Шетелдік капиталдан қорқудың қажеті жоқ.
Бірақ өз байлығыңды арзанға беруден қорқу керек.
Инвестордан қашудың қажеті жоқ.
Бірақ инвестордың алдында өз мүддеңді ұмытып кетуден сақтану керек.
Қазақ «Өз үйім — өлең төсегім» дейді.
Мұнай да — ең алдымен өз үйіміздің байлығы.
Бірақ мұнайдың тағы бір сабағы бар.
Бүгінгі әлемде мұнайдың өзі жеткіліксіз.
Оны өндіру керек.
Тасымалдау керек.
Өңдеу керек.
Халықаралық нарыққа шығару керек.
Ал соңғы жылдардағы оқиғалар бізге мұның бәрі қаншалықты маңызды екенін көрсетті. 2026 жылдың шілдесінде Қара теңіздегі қауіпсіздік мәселелеріне байланысты Қазақстан мұнайының негізгі экспорттық бағыты — Каспий құбыр консорциумының жұмысы уақытша бұзылып, өндіріс те қысқарды. Reuters дерегінше, CPC Қазақстан мұнай экспортының 80 пайыздан астамын тасымалдайды.
Яғни мәселе тек «мұнай кімдікі?» дегенде емес.
Мұнайды кім тасымалдайды? Кім өңдейді? Кім сақтайды? Кім сатады? Кім бағаны қалыптастырады?
Ұлттық тәуелсіздік дегеніміз — тек шекараны күзету емес.
Экономикалық тәуелсіздік те бар.
Егер мұнай бізді бір құбырға, бір бағытқа, бір нарыққа тәуелді етсе, онда жер астындағы байлықтың көптігі өз алдына жеткілікті қорған емес.
Сондықтан Қазақстанның мұнай стратегиясы енді жаңа кезеңге өтуі тиіс.
Қашаған бізге — есеп беруді үйретуі керек.
Қарашығанақ — құқығымызды халықаралық деңгейде қорғауға болатынын көрсетуі керек.
Ал Теңіз — келесі келісімді бұрынғыдан тиімді жасауға мүмкіндік беруі керек.
Үшеуінің басын қосқанда, отыз жылдық мұнай тарихының үлкен суреті көрінеді.
Біз отыз жыл бұрын инвестор іздедік.
Енді инвестор Қазақстанның талабын тыңдайтын кезеңге жетуіміз керек.
Бізге бұрын технология керек болды.
Енді технологияны өзіміз меңгеретін кезең келді.
Бұрын капитал керек болды.
Енді ұлттық капиталды қалыптастыруымыз керек.
Бұрын мұнайды шығару маңызды еді.
Енді мұнайдан қосылған құн жасау маңызды.
Мұнайды сатып, түскен ақшамен тағы мұнай өндіруге жұмсай беру — мәңгілік экономикалық модель емес.
Мұнайдың қоры таусылады.
Ал одан қалған мектеп, зауыт, технология, маман, ғылым, капитал — елде қалуы тиіс.
Сондықтан бүгінгі ең үлкен сұрақ:
Қазақстан мұнайдан қанша доллар алды?
емес.
Одан да маңызды сұрақ:
Қазақстан мұнай дәуірінің соңына қарай қандай мемлекет болып шығады?
Егер отыз жылдық мұнай өндірісінен кейін бізде әлемдік деңгейдегі инженерлік мектеп, қуатты ұлттық компаниялар, терең өңдеу өнеркәсібі, мықты қаржы капиталы, технологиялық компаниялар пайда болса — онда мұнай Қазақстанды байытты деуге болады.
Ал егер мұнай таусылған кезде біз тек «кезінде қанша миллиард доллар таптық?» деп санап отырсақ, онда біз мұнайды емес, уақытты ғана сатыппыз.
Қазақта «Байлықтың басы — бірлік, соңы — тірлік» деген сөз бар.
Біздің мұнай байлығымыздың да тірлігі осында.
Ендігі жерде мемлекет шетелдік инвесторға қарсы тұру үшін емес, өзінің мүддесін қорғау үшін мықты болуы керек.
Келісімшарт жабық есіктің ар жағында емес, ұлттық мүдденің алдында жасалуы керек.
Әрбір миллиардтың есебі болуы керек.
Әрбір шығын тексерілуі керек.
Әрбір келісімнің ертеңгі ұрпаққа әсері есептелуі керек.
Өйткені Қашағанның мұнайы да, Теңіздің мұнайы да, Қарашығанақтың байлығы да — бүгінгі шенеуніктің жеке капиталы емес.
Ол — Қазақстанның жері мен халқына тиесілі табиғи байлық.
Отыз жыл бұрын біз мұнайға есік аштық.
Енді сол есіктен Қазақстанның өзі еңсесін тіктеп шығатын уақыт келді.
Ал Теңіздің 2033 жылы болатын жаңа келіссөзі сол жолдағы ең маңызды сынақтардың бірі болмақ.
Сол кезде Қазақстан тағы да біреудің шартын қабылдай ма?
Әлде өзі шарт қоятын деңгейге жетті ме?
Міне, отыз жылдық мұнай тарихының шын есебі осы сұрақтың жауабымен өлшенеді.
Мұнай бізді байытты ма, әлде біз өзгені байыттық па?
