Сейсен ӘМІРБЕКҰЛЫ, dodanews.kz
Авторлық колонка
Әлемдік тәртіпті үш держава қайта құра ала ма? Шэньчжэньдегі ықтимал кездесу нені өзгертеді және Украина тағдыры кімдердің қолында қалмақ?
2026 жылғы қарашаның 18–19 күндері Қытайдың Шэньчжэнь қаласында өтетін Азия-Тынық мұхиты экономикалық ынтымақтастығы (АТЭС) саммиті халықаралық саясаттың ең басты оқиғаларының біріне айналуы мүмкін. Оның себебі Ресей президенті Владимир Путин, АҚШ президенті Дональд Трамп және Қытай төрағасы Си Цзиньпиннің үшжақты кездесуі туралы әңгіме.
Бұл бастаманың талқыланып жатқаны рас. Алайда 25 қазанға дейінгі ашық ақпараттарға сүйенсек, кездесудің нақты форматы мен күн тәртібі түпкілікті бекітілді деуге негіз жоқ. Ресей тарапы ықтимал кездесуді бірнеше рет көтерді, ал АҚШ пен Қытайдың ұстанымдарына қатысты әлі де белгісіз тұстар бар. Reuters агенттігі 19 қазанда Путиннің осындай кездесу өткізу туралы ұсынысын хабарлады. Кремльдің өзі де келіссөздің нақты мазмұны әлі анықталмағанын айтқан.
Соған қарамастан, әлемдік саясаттың үш ірі ойыншысының бір үстел басына жиналу мүмкіндігінің өзі үлкен саяси мәнге ие.
Кейбір сарапшылар мен ақпарат құралдары мұны «Ялта-2» деп атап жүр. Бірақ бұл атауға бірден еліге беруге болмайды. 1945 жылғы Ялта конференциясында Екінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуы мен соғыстан кейінгі халықаралық тәртіптің негізгі мәселелері талқыланды. Ал бүгінгі әлемнің саяси, экономикалық және әскери құрылымы әлдеқайда күрделі. Қазіргі жағдайда үш державаның келісімі бүкіл әлемге автоматты түрде ортақ ереже орната алмайды.
Меніңше, Шэньчжэньдегі ықтимал кездесуді әлемді қайта бөлісу конференциясынан гөрі, әлемдік державалардың өзара күш сынасу шектерін анықтауға және бір-бірімен мәміле жасау мүмкіндігін тексеруге арналған саяси алаң ретінде қарастырған жөн.
Үш көшбасшының үш түрлі мақсаты
Бір үстелге отырғанымен, үш көшбасшының көздегені бірдей болмайды.
Путин үшін басты мәселе, Украинадағы соғыстың аяқталу шарттары және Ресейдің халықаралық оқшаулануын әлсірету.
Мәскеу соғысты өзіне тиімді саяси және қауіпсіздік шарттарымен аяқтауға мүдделі. Сонымен бірге Ресейге қарсы санкциялардың қысқаруы, халықаралық сауда арналарының кеңеюі және АҚШ-пен тікелей келіссөздер жүргізу мүмкіндігі маңызды.
Путиннің есебі түсінікті: егер Вашингтонмен ортақ тіл табуға мүмкіндік туса, Мәскеу Украина мәселесін тек Ресей мен Украина арасындағы соғыс ретінде емес, Еуропадағы қауіпсіздік жүйесін қайта қараудың бір бөлігі ретінде ұсынуға тырысады.
Алайда мұнда бір маңызды қайшылық бар. Ресей өз қауіпсіздігі туралы талаптарын алға тартқанымен, Украина өзінің аумақтық тұтастығы мен егемендігіне қатысты талаптарынан бас тартуға міндетті емес. Сондықтан Мәскеу мен Вашингтон арасындағы кез келген уағдаластықтың нақты іске асуы Киевтің ұстанымына да тәуелді болады.
Си Цзиньпин үшін басты мақсат, Қытайдың стратегиялық дербестігін күшейту және АҚШ-пен бәсекеде өзіне тиімді жағдай қалыптастыру.
Бейжің үшін Тайвань мәселесі, сауда шектеулері, технологиялық бәсеке және әлемдік өндіріс пен экспорттағы орны ерекше маңызды. Қытай Ресеймен стратегиялық әріптестігін сақтай отырып, АҚШ-пен экономикалық қатынастарын да бақылаусыз нашарлатқысы келмейді.
Осы себепті Си екі тараптың да талаптарын тыңдап, Қытайды халықаралық дағдарыстарды реттеуге ықпал ете алатын держава ретінде көрсетуге ұмтылуы ықтимал.
Бірақ Қытай Ресейдің барлық талабын қолдайды немесе Украинадағы соғысты тоқтату үшін Мәскеуге қысым жасайды деп кесіп айтуға болмайды. Бейжіңнің шешімдері ең алдымен өзінің ұлттық мүддесіне байланысты болады.
Трамп үшін негізгі мәселе — АҚШ-тың әлемдік ықпалын сақтай отырып, сыртқы саяси міндеттемелердің құнын төмендету және қарсыластарымен өзіне тиімді келісімдер жасау.
Ол Ресеймен де, Қытаймен де келіссөз жүргізуге дайын екенін көрсетіп, сонымен бірге Вашингтонның әскери, экономикалық және дипломатиялық ықпалын сақтауға тырысуы мүмкін.
Трамп үшін Украинадағы соғысты тоқтатуға қол жеткізу сыртқы саясаттағы маңызды жетістік болар еді. Бірақ қандай келісімге қол жеткізілетіні, оның қаншалықты әділ және ұзақ мерзімді болатыны — мүлде басқа мәселе.
Үш көшбасшының мүдделері кей тұста түйісуі мүмкін. Алайда олардың арасында сенім бар деп айту қиын. Сондықтан Шэньчжэньдегі ықтимал кездесу достықтың емес, өзара есептің кездесуі болады.
Украинасыз Украина тағдырын шешуге бола ма?
Міне, мәселенің ең күрделі тұсы осы.
Егер Путин, Трамп және Си Цзиньпин Украинадағы соғысты Киевтің қатысуынсыз талқыласа, мұны дипломатиялық тұрғыдан түсіндіруге болады: ірі державалар бір-бірінің ұстанымдарын алдын ала анықтап, ықтимал бітімнің шарттарын талқылай алады.
Бірақ мұндай әңгіменің нәтижесін Украина үшін міндетті шешімге айналдыру мүмкін емес.
Украина — халықаралық саясаттың жай ғана нысаны емес, өз мүддесі, әскері, қоғамы және саяси билігі бар мемлекет. Оның аумақтық тұтастығына, қауіпсіздік кепілдіктеріне немесе болашақтағы әскери-саяси бағдарына қатысты шешімдер Киевтің қатысуынсыз тұрақты негізге ие бола алмайды.
Әрине, халықаралық саясатта күш факторының рөлі зор. Вашингтонның әскери көмегі, Мәскеудің майдандағы әрекеттері және Бейжіңнің экономикалық ықпалы Украинадағы соғыстың барысына әсер етеді. Осы үш державаның келіссөздері соғыстың саяси жағдайын өзгертуі әбден мүмкін.
Алайда соғыстың тағдырына ықпал ету мен сол елдің тағдырын оның келісімінсіз шешу — екі бөлек нәрсе.
Егер үш көшбасшы Киевке дайын шешім ұсынса, Украина оны қабылдауға міндетті емес. Ал ұсынылған келісім Украинаның қауіпсіздігін қамтамасыз етпесе, атысты тоқтату уақытша үзіліске ғана айналуы мүмкін.
Бұл жерде Еуропаны да ұмытпау керек. Украина қауіпсіздігі Еуропаның қауіпсіздігімен тікелей байланысты. Сондықтан еуропалық мемлекеттердің қатысуынсыз жасалған кең ауқымды қауіпсіздік келісімінің де іске асуы қиын.
Менің ойымша, Украинасыз келіссөз жүргізу мүмкін болғанымен, Украинасыз тұрақты бейбітшілік орнату әлдеқайда қиын.
«Ялта-2» бола ма?
1945 жылғы Ялта конференциясы соғыстан кейінгі әлемнің негізгі саяси шындықтарын бекітуге ықпал етті. Бірақ бүгінгі халықаралық тәртіпті үш мемлекеттің басшыларының өзара уағдаластығымен толық өзгерту мүмкін емес.
Қазіргі әлемде Еуропалық одақ, Үндістан, Түркия, Жапония, Оңтүстік Корея және басқа да ықпалды мемлекеттер бар. Олардың әрқайсысының өзіндік мүдделері мен сыртқы саяси есептері қалыптасқан.
Бұған қоса, халықаралық қатынастардың қазіргі жүйесі тек аумақтық бақылаумен шектелмейді. Экономикалық байланыстар, технологиялар, энергия ресурстары, қаржы жүйесі, ядролық тежеу және киберқауіпсіздік те әлемдік күштердің арақатынасын анықтайды.
Сондықтан үш көшбасшының кездесуі әлемді қайта бөлісетін тарихи келісімге айналмауы мүмкін. Бірақ ол өзара бәсекелестіктің белгілі бір шекараларын белгілеуге, кейбір дағдарыстардың ушығуына жол бермеуге және жаңа келіссөздерге жол ашуға қабілетті.
Шын мәнінде, әлемге дәл қазір осындай байланыс арналары қажет. Өйткені державалар арасындағы қате есеп, әскери эскалация немесе ядролық қатер бүкіл адамзат үшін орны толмас зардаптарға әкелуі мүмкін.
Дегенмен кездесудің өзін дипломатиялық жеңіс деп бағалау ерте. Оның шынайы нәтижесі қандай келісімдерге қол жеткізілгеніне және сол келісімдердің орындалатынына байланысты болады.
Менің болжамым: үш ықтимал нәтиже
Шэньчжэньдегі кездесудің нәтижесіне қатысты үш сценарийді қарастыруға болады.
Бірінші сценарий — шектеулі келісім.
Меніңше, бұл — ең ықтимал нұсқа. Үш көшбасшы Украинадағы соғысты тоқтату жолдарын, стратегиялық тұрақтылықты және экономикалық қайшылықтарды талқылауы мүмкін. Бірақ нақты бейбіт келісімге бірден қол жеткізілмейді.
Кездесуден кейін дипломатиялық байланыстар жалғасып, жекелеген мәселелер бойынша келіссөз тетіктері іске қосылуы ықтимал. Бұл үлкен тарихи бетбұрыс болмаса да, халықаралық шиеленісті басқаруға көмектесер еді.
Екінші сценарий — АҚШ пен Ресей арасындағы ішінара мәміле.
Бұл жағдайда Путин мен Трамп Украина мәселесінде белгілі бір ортақ ұстанымға жақындауы мүмкін. Оның ішінде атысты тоқтату шарттары, қауіпсіздік мәселелері немесе санкцияларға қатысты сұрақтар талқылануы ықтимал.
Бірақ мұндай мәміленің мазмұны Киевтің, Еуропаның және басқа қатысушылардың ұстанымдарына байланысты болады. Егер келісім Украинаның қауіпсіздігіне нақты кепілдік бермесе, соғыстың қайта басталу қаупі сақталады.
Сондықтан уақытша тыныштықты тұрақты бейбітшілікпен шатастыруға болмайды.
Үшінші сценарий — кездесу символикалық деңгейде қалуы мүмкін.
Үш тараптың мүдделері бір-біріне қайшы келсе, ортақ мәлімдемелерден басқа елеулі нәтиже болмауы да ықтимал. Тіпті кездесудің форматы өзгеріп немесе үшжақты келіссөз өткізілмей қалуы мүмкін.
Бұл жағдайда да дипломатиялық арналардың ашық қалуы белгілі бір маңызға ие. Бірақ мұндай нәтиже «Ялта-2» туралы үміттердің асыра бағаланғанын көрсетеді.
Менің жеке бағалауым бойынша, алғашқы сценарий басымырақ. Ал АҚШ пен Ресей арасында Украинаға қатысты қандай да бір ішінара уағдаластық жасалса да, оны түпкілікті бейбітшілік деп бағалауға асықпау керек.
Қазақстан үшін мұның маңызы қандай?
Қазақстан бұл кездесуге сырттай бақылаушы ретінде ғана қарамауы керек.
Біздің еліміз Ресеймен ұзын құрлықтық шекараға, Қытаймен терең экономикалық байланыстарға және АҚШ-пен де маңызды дипломатиялық әрі экономикалық қатынастарға ие. Сондықтан үш державаның арасындағы жаңа келісімдер немесе жаңа текетірестер Қазақстанның сыртқы саясатына, саудасына, көлік дәліздеріне және өңірлік қауіпсіздігіне әсер етуі мүмкін.
Егер державалар арасындағы шиеленіс төмендесе, бұл халықаралық сауда мен инвестиция үшін қолайлы жағдай туғызуы ықтимал. Ал егер олардың бәсекесі күшейсе, Қазақстанға әртүрлі бағыттармен байланысын сақтап, экономикалық тәуекелдерін азайту қажеттігі арта түседі.
Қазақстанның мүддесі — бір державаның геосаяси жобасына толық тәуелді болу емес, тәуелсіз шешім қабылдау мүмкіндігін сақтау.
Біздің сыртқы саясатымыздың басты өлшемі де осы болуы керек: әлемдегі күштер арақатынасы қалай өзгерсе де, Қазақстанның егемендігі, аумақтық тұтастығы және ұлттық мүддесі қорғалуға тиіс.
Қорытынды: әлемді бөлісу емес, күштердің шегін анықтау
Менің түйінім мынадай: Шэньчжэньдегі ықтимал үшжақты кездесу әлемдік саясатқа ықпал етуі мүмкін, бірақ оны алдын ала жаңа Ялта деп жариялау дұрыс емес.
Путин соғысты өзіне тиімді шарттармен аяқтауға және Ресейдің халықаралық жағдайын жақсартуға ұмтылады. Си Цзиньпин Қытайдың стратегиялық дербестігін күшейтіп, АҚШ-пен бәсекеде өзіне қолайлы жағдай қалыптастыруды көздейді. Ал Трамп АҚШ-тың мүддесіне тиімді келісімдер жасауға тырысады.
Олардың мүдделері кейбір мәселелерде сәйкес келуі мүмкін. Бірақ бұл үш көшбасшының әлемнің болашағы туралы ортақ түсінігі бар дегенді білдірмейді.
Украина мәселесінде де басты сұрақ — үш державаның бір үстелге отыруы емес, ықтимал келісімнің қандай шарттарға негізделетіні. Егер келісім соғысты уақытша тоқтатып, бірақ жаңа шабуылдың алдын алатын тетіктерді қалыптастырмаса, ол тұрақты бейбітшілік әкелмеуі мүмкін.
Менің шешімім мынадай: Шэньчжэньде әлемді қайта бөлісу туралы тарихи келісімнен гөрі, үш державаның бір-біріне қаншалықты қысым жасай алатынын және қай жерде шегінуге мәжбүр болатынын анықтау ықтималдығы жоғары. Украинадағы соғысқа қатысты белгілі бір дипломатиялық қозғалыс болуы мүмкін, бірақ оның нәтижесін алдын ала болжауға немесе оны бірден бейбітшілік деп атауға негіз жоқ.
Ал «Ялта-2» деген атау ақиқатқа айнала ма, жоқ па — оны тарихтың өзі көрсетеді.
Әлемдік саясатта үлкен державалардың келісімі маңызды. Бірақ ұзақ мерзімді бейбітшілік тек күштердің мәмілесіне емес, сол мәміленің әділдігіне, оған қатысы бар мемлекеттердің келісіміне және қабылданған міндеттемелердің орындалуына байланысты.
Ең бастысы — әлемнің тағдыры туралы келіссөздерде бейбітшілікке қол жеткізу ғана емес, сол бейбітшіліктің қаншалықты берік болатыны да шешілуге тиіс.
