Сейсен ӘМІРБЕКҰЛЫ, Dodanews.kz
Авторлық колонка
«Бір ұлт, екі мемлекет!» Бұл Түркия мен Әзербайжан арасындағы тарихи бауырластықты білдіретін жай ғана ұран емес. Бұл ортақ тілдің, мәдениеттің, тарихтың, талай сыннан өткен саяси сенімнің символы. Алайда соңғы күндері осы ұранның астарындағы бірлікке сызат түсе бастағандай әсер қалдыратын оқиғалар көбейді. Бір қарағанда, мәселе мектеп оқушыларының хиджаб киюіне қатысты даудан басталды. Бірақ оның ар жағында діни сенім, мемлекеттің зайырлылығы, ұлттық егемендік, қоғамдық пікір және геосаяси мүдделер тоғысып жатыр. Ең алаңдатарлығы, екі елдің қоғамында бір-біріне деген күмән мен өкпе-реніштің ашық көріне бастауы.
Әзербайжанда мектеп формасына қатысты жаңа ережелердің қолданылуы хиджаб киетін оқушы қыздардың сабаққа жіберілмеуіне әкелді. Билік қабылдаған талаптарда хиджабқа тікелей тыйым салынбағанымен, мектептер оларды зайырлы білім беру қағидатына қайшы киімге шектеу ретінде түсіндіріп отыр. Салдарынан ата-аналар мен оқушылар наразылығы күшейіп, әлеуметтік желілерде мектеп есігінің алдында қалған қыздардың бейнежазбалары тарады. Бұл көріністер тек Әзербайжанның өзінде емес, Түркияда да қоғамдық пікірталас туғызды.
Әзербайжан зайырлы мемлекет. Оның Конституциясы мемлекеттің зайырлы сипатын бекітумен қатар, ар-ождан бостандығына да кепілдік береді. Демек, мәселе мемлекеттің зайырлылығын мойындау немесе мойындамау туралы ғана емес. Негізгі сұрақ — зайырлы білім беру жүйесі діни сенім бостандығы мен баланың білім алу құқығын қалай үйлестіруі керек? Мемлекет мектеп формасына талап қоя алады. Бірақ сол талаптың салдарынан баланың сабақтан қалуы қоғамда заңды сұрақтар туғызбай қоймайды. Зайырлылық пен діни сенім бостандығы бір-бірін жоққа шығаратын ұғымдар болмауға тиіс.
Бұл мәселеге Түркиядан да үн қатылды. Түркия президенті Режеп Тайып Ердоғанның кеңесшісі Октай Сарал хиджаб кигені үшін оқушыны мектепке кіргізбеуді сынға алып, Әзербайжан билігін шешімін қайта қарауға шақырды. Түркияның билеуші Әділет және даму партиясының кейбір өкілдері де осыған ұқсас пікір білдірді. Олардың көзқарасы бойынша, діни сенімі үшін баланың білім алуына кедергі келтіру, әділеттілікке де, діни еркіндікке де қайшы.
Алайда Бакудің жауабы да қатқыл болды. Әзербайжанның билеуші «Жаңа Әзербайжан» партиясы түрік саясаткерлерінің мәлімдемелерін елдің ішкі ісіне араласу ретінде бағалады. Президент Ильхам Әлиев те елдің өмір салтына сырттан нұсқау беруге болмайтынын меңзеді. Баку үшін бұл мәселе мектеп формасынан әлдеқайда кең мағынаға ие болуы мүмкін: ол ұлттық егемендік, зайырлы мемлекеттік құрылым және елдің ішкі саясатын сыртқы ықпалдан қорғау мәселесімен байланысты.
Бірақ осы арада бір сауал туындайды: бауырлас елдің қоғамында алаңдаушылық туғызған мәселені талқылау мен оның ішкі ісіне араласудың ара-жігін қалай ажыратамыз? Түркия азаматтары Әзербайжандағы оқиғаларға пікір білдіруге құқылы. Сонымен бірге Әзербайжанның да өз заңдары мен мемлекеттік шешімдеріне қатысты жауапкершілігі бар. Екі тарап та осы шекараны сақтамаса, ортақ мүддеге қызмет етуге тиіс пікірталас өзара айыптауға ұласып кетуі ықтимал.
Дегенмен оқиға мұнымен шектелген жоқ. 21 қазанда Әзербайжан Сыртқы істер министрлігі 31 түрік азаматын елге кіруіне тыйым салынған тұлғалар тізіміне енгізгенін жариялады. Олардың қатарында саясаткерлер, журналистер, блогерлер және діни-қоғамдық қайраткерлер бар. Баку олардың әлеуметтік желілердегі және интернеттегі мәлімдемелері Әзербайжанның егемендігіне, ұлттық қауіпсіздігіне, конституциялық құрылымына және ел басшылығына қарсы бағытталғанын мәлімдеді. Сондай-ақ билік кейбір сөздерде күшпен билікті өзгертуге шақыру, діни араздық қоздыру белгілері бар деп есептейді.
Бұл-жай ғана әлеуметтік желідегі пікірталастың деңгейінен асып кеткен қадам. Өйткені бір елдің азаматтарына екінші елге кіруге тыйым салу екіжақты қоғамдық қатынастарға да әсер етеді. Әрине, ешбір мемлекет зорлық-зомбылыққа шақыруға немесе өшпенділік таратуға көз жұма қарауға міндетті емес. Бірақ мұндай айыптаулардың әрқайсысы нақты дәлелдермен негізделіп, құқықтық рәсімдер арқылы қаралуы керек. Әйтпесе, саяси көзқарасы үшін жазалау мен ұлттық қауіпсіздікті қорғаудың арасы көмескілене түседі.
Әзербайжан билігінің бұл шешімі түрік қоғамындағы наразылықты бәсеңдете ме, әлде одан сайын күшейте ме? Бұл әзірге ашық сұрақ. Алайда бір нәрсе анық: екі елдің азаматтары арасындағы байланысқа саяси даудың салқыны тие бастаса, оның салдарын тек бірнеше саясаткер немесе журналист қана тартпайды. Ол қарапайым азаматтардың өзара сеніміне де әсер етуі мүмкін.
Әлеуметтік желілердегі пікірталастардың тағы бір қауіпті тұсы экономикалық және әскери қатынастарды бір-біріне қарсы қойып, бауырластықты есеп-қисапқа айналдыру. Соңғы күндері екі елдің инвестициялары туралы әртүрлі сандар айтылып, «кім кімге көбірек пайда әкелді?» деген мазмұндағы пікірлер тарады. Бір тарап Түркияның Әзербайжанға салған инвестициясын алға тартса, екінші тарап Әзербайжанның Түркия экономикасына қосқан үлесін еске салады.
Алайда ресми деректерді қарасақ, көрініс әлеуметтік желілерде айтылып жүрген қарапайым тұжырымдардан күрделірек. Әзербайжанның Түркиядағы елшілігінің экономикалық ынтымақтастық жөніндегі мәліметіне сәйкес, 1995–2025 жылдар аралығында Түркияның Әзербайжанға салған тікелей инвестициясы 18,4 миллиард долларды, ал Әзербайжанның Түркияға салған тікелей инвестициясы 21,1 миллиард долларды құраған. Яғни екі ел де бір-бірінің экономикасына елеулі қаражат салған.
Бұл сандарды кімнің жеңгенін немесе кімнің қарыздар екенін анықтайтын көрсеткішке айналдыру — стратегиялық серіктестіктің табиғатын түсінбеу. Инвестиция дегеніміз — тек бір елдің екіншісіне көмегі емес, кәсіпорындар, жұмыс орындары, өндіріс, инфрақұрылым және ортақ экономикалық мүдде. Түркия мен Әзербайжанның ынтымақтастығын бір ғана санмен бағалау мүмкін емес.
Энергетика саласында да осы қағиданы ұстанған жөн. Әзербайжан Түркия үшін маңызды табиғи газ жеткізушілерінің бірі. Түркияның Энергия нарығын реттеу органының деректеріне сүйенген жарияланымдарда 2025 жылы Әзербайжаннан Түркияға шамамен 11,9 миллиард текше метр газ жеткізілгені көрсетіледі. Бұл екі елдің энергетикалық байланысының ауқымын аңғартады.
Егер ертең бір тарап «біз сендерге осынша инвестиция салдық», ал екіншісі «біз сендерге осынша газ бердік» деп, осыны саяси артықшылыққа айналдыра бастаса, онда екі ел арасындағы стратегиялық серіктестіктің мазмұны өзгергені. Бауырластық сауда есебіне айналмауы керек. Екі елдің де ортақ табысы бар, ортақ тәуекелі бар. Бірінің экономикалық әлсіреуі немесе саяси оқшаулануы екіншісіне де пайда әкелмейді.
Қарабақ мәселесі де осы даудың аясында қайта талқылана бастады. Кейбір пікірлерде Әзербайжанның жеңісін Түркияның көмегінен бөлек қарастыруға тырысатын сөздер айтылуда. Мұндай пайымдар екі елдің әскери ынтымақтастығының тарихи маңызын төмендетуі мүмкін.
Әзербайжанның Қарабақтағы жеңісі, әрине, ең алдымен Әзербайжан армиясының, сарбаздарының және халқының еңбегімен байланысты. Елдің әскери дайындығы, технологиялық мүмкіндіктері, стратегиялық шешімдері мен мемлекеттік саясаты маңызды рөл атқарды. Бірақ Түркияның Әзербайжанға көрсеткен саяси қолдауын, әскери ынтымақтастығын және қорғаныс саласындағы серіктестігін де жоққа шығаруға болмайды. Екі шындық бір-біріне қайшы емес.
Бауырлас елдердің жетістігі бірінің жеңісін екіншісінің жеңілісі ретінде түсіндірумен өлшенбейді. Қайта, бірінің табысы екіншісінің қауіпсіздігіне, ықпалына және аймақтық мүмкіндіктеріне оң әсер етуі керек. Сондықтан Қарабақтағы жеңісті өзара мақтан жарысына айналдыру — өткенге де, болашаққа да әділетсіздік.
Енді ең күрделі сауалға келейік: осы жағдайды сыртқы күштер пайдаланып отырған жоқ па? Түркия мен Әзербайжан арасындағы алауыздыққа кім мүдделі болуы мүмкін?
Бұл сұрақты қоюдың өзі қисынды. Түркия НАТО мүшесі, аймақтық әскери-саяси ықпалы бар мемлекет. Әзербайжан Каспий теңізі мен Оңтүстік Кавказдағы маңызды энергетикалық және көлік торабы. Екі елдің байланысы Түркі мемлекеттері ұйымының ынтымақтастығына, Орта дәліздің дамуына, энергетикалық қауіпсіздікке және аймақтық тұрақтылыққа тікелей ықпал етеді. Сондықтан олардың арақатынасының нашарлауы аймақтағы бірқатар ойыншылардың стратегиялық есептеріне әсер етуі мүмкін.
Түркия мен Әзербайжанның бір-біріне деген сенімі әлсіресе, бұл жағдайды өз мүддесіне пайдалануға тырысатын күштер табылуы ғажап емес. Алайда осыдан бірден «сыртқы күштер әдейі арандату ұйымдастырып отыр» деген қорытынды жасауға болмайды. Қазіргі ашық деректер мұндай тұжырымды дәлелдемейді. Сырттан жасалған ықпал болуы мүмкін деген болжам мен оның нақты ұйымдастырылғанын растайтын дәлелдің арасы жер мен көктей.
Сонымен қатар ақпараттық кеңістіктегі манипуляция қаупін де естен шығармаған жөн. 22 қазанда Әзербайжанның Медиа және хабар тарату кеңесі кейбір түрік ақпарат құралдары мен әлеуметтік желілерде хиджабқа байланысты жаппай тұтқындаулар және елден жаппай көшу туралы негізсіз мәліметтер тарағанын мәлімдеп, оларды дезинформация деп атады. Бұл Әзербайжан тарапының ресми ұстанымы. Мұндай мәлімдемені де, оған қатысты қарсы пікірлерді де тәуелсіз тексерусіз абсолютті шындық деп қабылдамаған жөн.
Ақпараттық соғыстың табиғаты осындай: шынайы оқиғаға асыра сілтеу қосылады, эмоция күшейтіледі, бір адамның пікірі тұтас халықтың көзқарасы ретінде көрсетіледі. Содан кейін адамдар мәселенің мәнін емес, қарсы жақтың намысына тиетін сөздерді талқылай бастайды. Ақырында бастапқыда шешуге болатын мәселе мемлекетаралық сенім дағдарысына айналуы мүмкін.
Сондықтан бүгінгі жағдайда сыртқы күштерді іздеумен ғана шектелмей, екі елдің өз ішіндегі саяси жауапкершілікке де назар аудару қажет. Әлеуметтік желідегі әрбір өткір сөзді мемлекетаралық саясат деңгейіне көтеру, қарсы тараптың бүкіл қоғамын айыптау, кез келген сынға жаулық ретінде қарау, дауды тереңдететін әрекеттер. Сыртқы ойыншылардың ықпалы болса да, болмаса да, мұндай әрекеттердің өзі арадағы сенімді әлсіретуге жеткілікті.
Ресми Анкара мен Бакудің ұстанымына келсек, 2026 жылғы 15 қазанда Түркияның сыртқы істер министрі Хакан Фиданның Бакуге барып, президент Ильхам Әлиевпен кездесуі ресми байланыстардың жалғасқанын көрсетті. Дегенмен жария кеңістікте дауға қатысты екі тараптың да қоғамға түсінікті, жағдайды бәсеңдетуге бағытталған ортақ мәлімдемесі аса маңызды болып отыр. Дипломатиялық байланыстардың үзілмеуі — жақсы белгі, бірақ ол қоғамдық сенімнің өздігінен қалпына келетініне кепіл емес.
Мұндай сәтте өзге түркі мемлекеттерінің де рөлі бар. Қазақстан, Қырғызстан, Өзбекстан және басқа да бауырлас елдер бұл жағдайды сырттай бақылап қана отырмауы керек деген пікірмен келісуге болады. Әрине, ешкімнің басқа мемлекеттің ішкі ісіне орынсыз араласуға құқығы жоқ. Бірақ Түркі мемлекеттері ұйымының басты құндылығы ортақ тарихты еске алумен ғана шектелмеуі керек. Ол мемлекеттер арасындағы сенімді сақтау, түсініспеушілікті ушықтырмай шешуге жағдай жасау және ортақ мүддеге қауіп төнген кезде жауапты диалогқа жол ашу.
Бұл үшін жария мәлімдемелер арқылы бір тарапты айыптау міндетті емес. Қажет болса, бейресми дипломатиялық консультациялар өткізуге, сарапшылар деңгейіндегі диалогты қолдауға, жалған ақпараттың таралуына қарсы бірлескен тәсілдер ұсынуға болады. Түркі мемлекеттерінің ынтымақтастығы дәл осындай сын сағаттарда өзінің шынайы маңызын көрсетуі тиіс.
Әзербайжандағы хиджаб мәселесін де екі елдің намыс таласына айналдырмай, құқықтық және қоғамдық диалог арқылы шешуге ұмтылған жөн. Егер мектептегі киім ережесі азаматтардың білім алу құқығына нұқсан келтірсе, билік оның салдарын қайта бағалауы керек. Ал Түркиядағы саясаткерлер мен қоғам қайраткерлері сын айтқанда, Әзербайжанның егемендігін құрметтеп, дәлелсіз айыптаулар мен өшпенділік тудыратын сөздерден аулақ болғаны дұрыс. Қарымта жауап ретінде азаматтарға жаппай шектеу қою да мәселені шешудің ең тиімді жолы емес.
Түркия мен Әзербайжанның байланысы бір ғана саяси кезеңге немесе бір ғана басшыға тәуелді болмауы керек. Оның негізінде халықтардың өзара сенімі, отбасылық және мәдени байланыстары, сауда-экономикалық ынтымақтастығы, қауіпсіздік мүдделері жатыр. Бүгінгі дау осы негіздерді әлсіретпеуі үшін екі тарап та сабыр мен жауапкершілік танытуға міндетті.
Тарих көрсеткендей, мемлекеттер арасындағы үлкен алшақтық кейде бір күнде пайда болмайды. Ол әуелі ұсақ реніштерден, әлеуметтік желідегі ауыр сөздерден, қарсы тараптың ниетіне күмән келтіруден басталады. Кейін бұл күмән қоғамдық пікірге орнығып, саяси шешімдерге әсер етуі мүмкін. Сол себепті бүгінгі жағдайды елеусіз қалдыруға да, оны әдейі үлкен жанжалға айналдыруға да болмайды.
«Бір ұлт, екі мемлекет» деген сөз екі елдің барлық мәселе бойынша міндетті түрде бірдей ойлауы керек дегенді білдірмейді. Ол келіспеушілік туындаған кезде де ортақ құндылықтарды ұмытпау, бір-бірінің қадір-қасиетін құрметтеу және мәселені өзара сенімге нұқсан келтірмей шешуге ұмтылу деген сөз.
Түркия мен Әзербайжан бүгін осы қағиданы сақтай ала ма? Бұл сұрақтың жауабы тек Анкара мен Бакудің кабинеттерінде емес, екі елдің қоғамдық кеңістігінде де қалыптасады. Ал Қазақстан мен өзге түркі мемлекеттері үшін бұл жағдайдың маңызы зор: өйткені бауырлас елдердің арасындағы алауыздық бүкіл түркі әлемінің ынтымақтастығына көлеңке түсіруі мүмкін.
Бәлкім, бүгінгі оқиғалар сыртқы ойыншыларға тиімді жағдай туғызатын шығар. Бәлкім, бұл екі қоғамның ішкі қайшылықтарының ашық көрінісі ғана. Әзірге біржақты қорытынды жасауға негіз жеткіліксіз. Бірақ анық нәрсе бар: Түркия мен Әзербайжан арасындағы сенім әлсіресе, оның пайдасын екі елдің қарапайым азаматтары көрмейді. Ал олардың арасындағы бауырластық сақталса, бүкіл аймақ ұтады.
Сондықтан бүгінгі басты міндет кімнің дауысы қатты шыққанын анықтау емес, арадағы сенімге түскен сызатты тереңдетпеу. Өйткені сырттан сына қағуға тырысатын күштерден де қауіпті нәрсе бар: өзара сенімді өз қолымызбен жоғалтып алу.
