Сейсен ӘМІРБЕКҰЛЫ, Dodanews.kz
Таяу Шығыстағы АҚШ, Израиль және Иран арасындағы әскери текетірес жаңа кезеңге өтуі мүмкін. Вашингтон Тегеранға қарсы әскери операцияларды қайта бастау нұсқаларын қарастырып жатқаны туралы ақпарат тарады. Бұл жоспарлардың арасында АҚШ арсеналындағы ең қуатты ядролық емес бомбалардың бірі — GBU-43/B, жұртшылыққа «барлық бомбалардың анасы» деген атаумен танылған MOAB қаруын қолдану мүмкіндігі де бар. Алайда әзірге мұндай соққы жасау туралы түпкілікті шешім қабылданғаны жөнінде ресми растау жоқ.
15 қазанда Reuters агенттігі CNN-ге сілтеме жасап, АҚШ әскери басшылығы Иранның энергетикалық инфрақұрылымы мен ядролық нысандарына бағытталуы мүмкін жаңа соққы жоспарларын әзірлегенін хабарлады. CNN мәліметінше, бұл мәселелерді Дональд Трамп пен оның жақын кеңесшілері бірнеше ай бойы талқылаған. Ақпарат құралдарының дереккөздері әскери операцияларды қайта бастау туралы шешім президенттің өзіне байланысты екенін айтады. Reuters бұл мәліметтерді өз бетінше растамағанын ескерткен. Сондықтан АҚШ жақын күндері міндетті түрде шабуыл жасайды деп кесіп айтуға әзірге негіз жеткіліксіз.
CNN жариялаған ақпаратқа сәйкес, қарастырылып жатқан нұсқалардың бірі Иранның энергетикалық инфрақұрылымына ауқымды соққы беруді көздейді. Мұндай операцияның мақсаты әскери әлеуетті әлсіретумен ғана шектелмеуі мүмкін. Энергетикалық жүйенің жұмысына нұқсан келтіру ел экономикасына қысым жасап, Тегеранның келіссөздердегі ұстанымын өзгертуге бағытталуы ықтимал. Дегенмен бұл — әскери жоспардың ықтимал мақсаты жөніндегі болжам. Оның нақты нәтижесі қандай болатынын алдын ала айту қиын.
Әскери сарапшылардың назарын аударған негізгі мәселе — MOAB бомбасының шынайы мүмкіндіктері. Салмағы шамамен 9,7 тонна болатын GBU-43/B — АҚШ қарулы күштеріндегі ең ірі ядролық емес авиациялық бомбалардың бірі. Ол кең аумақта күшті жарылыс толқынын тудыруға арналған. Мұндай қару жер үстіндегі нысандарға, ашық орналасқан әскери инфрақұрылымға және үлкен аумаққа таралған нысаналы топтарға қарсы қолданылуы мүмкін. Алайда оны терең жерасты бункерлерін жоюға арналған арнайы оқ-дәрімен теңестіруге болмайды.
Бұл айырмашылық Иран жағдайында айрықша маңызды. Елдің ядролық бағдарламасына қатысты бірқатар нысан жерасты құрылыстарында орналасқан. Мұндай объектілерге қарсы қолданылатын GBU-57/B секілді арнайы бетон тескіш бомбалар жерге және қорғаныс қабаттарына терең еніп, содан кейін жарылуға арналған. Ал MOAB негізінен жер үстінде қуатты жарылыс толқынын қалыптастырады. Демек, GBU-43/B-ны қолдану өздігінен Иранның ядролық инфрақұрылымын толық жоюға мүмкіндік береді деген сөз емес. CNN дереккөздері де бұл қарудың Вашингтон көздеген стратегиялық нәтижеге жеткізу қабілетіне қатысты күмән бар екенін айтқан.
АҚШ президенті Дональд Трамптың әкімшілігі үшін мәселе әскери нәтижемен ғана шектелмейді. Вашингтон бір жағынан Иранның ядролық қару жасау мүмкіндігін шектеуді көздейтінін мәлімдесе, екінші жағынан ұзаққа созылған қақтығыстан шығудың жолын іздеуге мәжбүр. Reuters-тің 23 қыркүйектегі материалы АҚШ пен Иран арасындағы келіссөздерде елеулі келіспеушіліктер сақталғанын көрсетті. Қатардың араағайындығымен жүргізілген жанама байланыстарға қарамастан, тараптар Ормуз бұғазының мәртебесі, АҚШ-тың теңіз блокадасы және ядролық бағдарлама мәселелерінде ортақ ұстанымға келген жоқ.
Тегеран үшін де шегіну оңай емес. Иран билігі АҚШ-тың әскери және экономикалық қысымына қарамастан, елдің егемендігі мен қауіпсіздік мүдделерін қорғауды жалғастыратынын мәлімдеп келеді. Ал Вашингтонның жаңа соққыға баруы Иран тарапынан жауап әрекеттеріне әкелуі мүмкін. Мұндай жағдайда тек екі елдің ғана емес, Израиль мен Парсы шығанағындағы басқа мемлекеттердің де қауіпсіздігіне қатер күшейеді. Қақтығыс аумағының кеңеюі әскери нысандармен шектелмей, азаматтық инфрақұрылымға және халықаралық сауда жолдарына да әсер етуі ықтимал.
Қазіргі жағдайдың қаншалықты күрделі екенін Ормуз бұғазындағы оқиғалардан көруге болады. Халықаралық теңіз ұйымының 14 қазандағы мәліметінде өңірдегі расталған оқиғалар саны 113-ке жеткені көрсетілген. Ұйымның тіркеуіне сәйкес, 13 қазанда GFS PRIDE кемесі батып, GFS GISELLE және AL SAADIYAT кемелері зақымданған. Бұл оқиғалардың барлығының мән-жайы мен жауапкершілігіне қатысты деректерді бірдей бағалауға болмайды, бірақ олардың өзі сауда кемелерінің қауіпсіздігіне төнген қатердің өскенін көрсетеді.
Ормуз бұғазы — әлемдік энергетикалық сауда үшін стратегиялық маңызы бар теңіз жолы. Ондағы қозғалыстың шектелуі мұнай мен газ жеткізіліміне, тасымал құнына және энергия бағасына ықпал етеді. 16 қазанда Reuters Иранға қарсы АҚШ теңіз блокадасына қарамастан, кейбір танкерлердің сұйытылған мұнай газын және авиациялық отынды тасымалдауды жалғастырғаны туралы хабарлады. Бұл жағдай қысым шараларының Иранның экспорттық мүмкіндіктерін шектегенімен, сауда ағындарын толық тоқтату оңай емес екенін аңғартады.
Әлеуметтік желілердегі хабарламалар да әскери ахуал туралы ақпараттың таралуына ықпал етіп отыр. Алайда мұндай жазбаларда ресми мәлімдемелер, журналистердің дереккөздерге сүйенген ақпараты және расталмаған болжамдар жиі араласып кетеді. АҚШ Ақ үйінің ресми арнасында 14 қазанда жарияланған Трамптың журналистермен әңгімесінің бейнежазбасы бар. Бірақ әскери жоспар туралы бұқаралық ақпарат құралдарында жарияланған мәліметті президенттің нақты бұйрығымен теңестіруге болмайды. Ашық дереккөздерден MOAB бомбасын қолдану жөнінде түпкілікті шешім қабылданғанын растайтын ресми хабарлама анықталған жоқ.
Қақтығыстың бұдан арғы бағыты бірнеше факторға байланысты болады. Олардың қатарында АҚШ әкімшілігінің әскери тәуекелді қаншалықты қабылдауға дайын екені, Иранның ықтимал жауап әрекеттері, Израильдің қауіпсіздікке қатысты ұстанымы және дипломатиялық арналардың жұмыс істеу мүмкіндігі бар. Бір ғана қуатты бомбаның қолданылуы соғыстың аяқталуына кепілдік бермейді. Керісінше, егер соққы тараптардың өзара жауап беру тізбегін күшейтсе, әскери қақтығысты тоқтату одан әрі қиындай түсуі мүмкін.
Сондықтан Вашингтонның ықтимал жаңа операциясын тек қарудың қуаты тұрғысынан бағалау жеткіліксіз. Негізгі мәселе — мұндай соққының нақты әскери мақсаттарға қаншалықты жеткізетіні, аймақтық қауіпсіздікке қандай салдар әкелетіні және келіссөздерге жол қалдыра ма деген сұрақтарда. Әзірге белгілі деректер АҚШ-тың әскери нұсқаларды қарастырып жатқанын көрсетеді, бірақ жаңа шабуылдың уақыты мен түпкілікті шешімі белгісіз. Таяу Шығыстағы жағдайдың келесі кезеңін осы белгісіздіктер мен тараптардың нақты қадамдары айқындайды.
