«Абайды Абай еткен – Құнанбайдың малы». Осы бір ауыз сөз қазақ қоғамында қызу пікірталас туғызды. Бірі бұл пікірден қисын тапса, енді бірі Абайдың ұлылығын байлықпен байланыстыруға қарсылық білдірді.
Шындығында, бұл сөздің бір жағы бар: Құнанбайдың дәулеті Абайға білім алуға, ізденуге мүмкіндік берді. Байлық адамның ең қымбат нәрсесін – уақытын сатып ала алады. Күнкөріс қамынан бос адам оқуға, ойлануға, ізденуге көбірек мүмкіндік табады. Қазақ «Аш бала тоқ баламен ойнамайды» деп бекер айтпаған.
Бірақ осыдан «байлық болса, Абай болады» деген қорытынды шығаруға болмайды.
Құнанбай заманында одан да дәулетті байлар болды. Бірақ олардың бәрінің баласы Абай болған жоқ. Бүгін де байлар көп. Балаларын әлемнің ең таңдаулы мектептері мен университеттеріне оқытып жатыр. Қолында кітап, алдында мүмкіндік, артында мол қаржы бар. Бірақ солардың бәрінен бір Абай шықпайды.
Неге?
Өйткені Абайлық – мұрагерлік мүлік емес.
Әкеден балаға мал қалады, үй қалады, кәсіп қалады, атақ қалады. Бірақ ақыл мен дарын, терең ой мен азаматтық мінез дайын күйінде мұраға өтпейді.
Рас, ақшаға кітап сатып аласың, бірақ оны оқитын сана сатып ала алмайсың. Ал, байлық білім алуға жағдай жасайды, бірақ білімге деген құштарлықты күштеп бере алмайды. Ақша есік ашады, бірақ сол есіктен кіретін адамды өзі таңдамайды.
Абайдың ұлылығы – Құнанбайдың бай болғанында емес, сол мүмкіндікті қалай пайдаланғанында.
Абай алдында екі жол тұрды. Бірі – мал, мансап, ел билеу, дүние жинау. Екіншісі – кітап, ғылым, өнер, ой. Ол екінші жолды таңдады.
Сондықтан Құнанбайдың Абайға қалдырған ең үлкен мұрасы малы ғана емес, білімге апаратын мүмкіндік болды. Ал сол мүмкіндікті ұлы тұлғаға айналдырған – Абайдың өз таланты, алғырлығы, еңбекқорлығы мен рухани ізденісі.
Абайдың өзі де байлықты адамдықтың ең биік өлшемі санаған жоқ. «Ғылым таппай мақтанба», «Пайда ойлама, ар ойла» деді. Оның бүкіл шығармашылығы адамды малдан жоғары қоюға шақырады.
Сондықтан бүгінгі байларға да Абайдың тағдыры үлкен сабақ болуы керек. Баласына дүние қалдыру – бір басқа, тұлға тәрбиелеу – бір басқа.
Бай әкенің баласы екі түрлі адам болуы мүмкін: әкесінің байлығын ғана тұтынатын мұрагер немесе сол байлық берген мүмкіндікті пайдаланып, өз жолын табатын азамат.
Біріншісі – байлықты жалғастырады.
Екіншісі – адамдықты жалғастырады.
Қазақ «Байлық – қолға ұстаған мұз» дейді. Дүние кетеді, атақ өшеді. Ал адамзатқа қалдырған ойың мен сөзің ғана уақыттан ұзақ өмір сүреді.
Құнанбай дүние қалдырды.
Абай – сөз қалдырды.
Бүгін біз Құнанбайдың қанша малы болғанын емес, Абайдың қанша адамға ой салғанын айтып отырмыз.
Демек, мал – мүмкіндік болуы мүмкін. Бірақ Абайды Абай еткен – мал емес.
Мал жағдай жасайды.
Білім жол ашады.
Ал талант, еңбек, ақыл мен ар – адамды ұлы етеді.
Сондықтан бүгінгі ең маңызды сұрақ «Абайды Абай еткен кім?» емес.
Демек, Абайды Абай еткен – Құнанбайдың малы емес, сол мүмкіндікті ұлы мұратқа айналдырған Абайдың ақылы, таланты, еңбегі мен ары. Қысқасы, Құнанбай Абайға дүние қалдырды. Абай қазаққа дүние емес, рух қалдырды. Міне, екеуінің айырмасы осында.
Азаматхан ӘМІРТАЙ, «Байтақ» жасылдар партиясының төрағасы
