Таяу Шығыс тағы да соғыс пен бейбітшіліктің арасында тұр. Соңғы екі ай бойы әлем Иран мен АҚШ арасындағы келіссөздерге үмітпен қарады. Вашингтон мен Тегеран арасындағы дипломатиялық байланыстардың жандануы аймақтағы жағдайды тұрақтандыруы мүмкін деген пікірлер айтылды. Көптеген сарапшылар Израиль мен Иран арасындағы тікелей әскери қақтығыс уақытша болса да тоқтады деп есептеген еді. Бірақ соңғы күндері болған оқиғалар бұл үміттің қаншалықты әлсіз екенін көрсетті.
Израильдің Ливандағы «Хезболла» күштеріне қарсы шабуылдарын күшейтуі және оған Иранның тікелей жауап беруі өңірді қайтадан қауіпті жолға түсірді. Бүгінде мәселе Ливан немесе Газа төңірегіндегі кезекті әскери операцияда емес. Мәселе Таяу Шығыстың жаңа саяси картасы қалай қалыптасатынында болып отыр. Көпшілік қазіргі жағдайды Израиль мен Иран арасындағы кезекті текетірес ретінде бағалайды. Алайда шын мәнінде біз әлдеқайда ауқымды геосаяси қақтығыстың куәсі болып отырмыз. Израиль үшін Иран — өңірдегі ең басты стратегиялық қауіп. Ал Иран үшін Израильдің Ливандағы әрекеттері жай ғана қауіпсіздік операциясы емес, өзінің аймақтық ықпалын әлсіретуге бағытталған ұзақ мерзімді стратегияның бір бөлігі. Соңғы жылдары Израиль Иранның Сириядағы, Ливандағы және басқа да өңірлердегі ықпалын жүйелі түрде шектеуге тырысып келеді. Қазір сол саясат жаңа кезеңге өтті. Израильдің әскери басшылығы мен премьер-министр Биньямин Нетаньяху бірнеше рет Иранның әскери әлеуетін әлсірету тарихи мүмкіндік екенін айтқан болатын. Сондықтан бүгінгі шабуылдарды кездейсоқ немесе эмоциялық шешім деп қарастыру қате. Бұл ұзақ уақыт бойы дайындалған стратегияның жалғасы болуы ықтимал. Осы тұста АҚШ пен Израильдің ұстанымындағы айырмашылық анық көрінеді. Вашингтон жаңа соғысты қаламайды. АҚШ үшін басты мақсат — Иранды бақылауда ұстай отырып, келіссөз алаңын сақтап қалу. Себебі жаңа аймақтық соғыс мұнай бағасын аспандатып қана қоймай, әлемдік экономиканы күйзеліске ұшыратуы мүмкін. Оның үстіне АҚШ-тың алдында Қытай мәселесі, Украинадағы жағдай және ішкі саяси проблемалар жеткілікті. Ал Израильдің көзқарасы өзгеше. Израиль қауіптің ертең емес, бүгін жойылғанын қалайды. Тель-Авивтегі көптеген саясаткерлер үшін келіссөз уақыт ұту құралы ғана. Олар Иранның әскери және технологиялық әлеуеті толық жойылмайынша қауіп сейілмейді деп есептейді. Сондықтан АҚШ дипломатияға сенсе, Израиль әскери күшке сенеді. Бүгінгі жағдайдың ең қауіпті тұсы — соғыстың бақылаудан шығып кету ықтималдығы. Тарих көрсеткендей, Таяу Шығыста үлкен соғыстардың көбі алдын ала жоспарланғандықтан емес, кішігірім оқиғалардың тізбекті реакциясынан басталған. Бір зымыран, бір қателік немесе бір сәттік эмоция бүтін аймақты өртке орауы мүмкін. Егер Израиль Ливандағы операцияларын кеңейтсе, «Хезболла» толыққанды соғысқа араласуы ықтимал. Егер «Хезболла» араласса, Иран шетте қала алмайды. Егер Иран белсенді араласса, Парсы шығанағындағы араб мемлекеттері мен АҚШ-тың әскери күштері оқиғаларға тартылуы мүмкін. Бұл жағдайда қазіргі текетірес бірнеше күндік әскери операция емес, бүкіл Таяу Шығысты қамтитын үлкен соғысқа айналады. Тағы бір маңызды мәселе бар. Қазіргі қақтығыс бұрынғы соғыстардан өзгеше. Бұрын тараптар көбіне әскери нысандарды көздейтін. Қазір энергетикалық инфрақұрылым, мұнай өндірісі, әскери-өнеркәсіптік кешендер және логистикалық орталықтар басты нысанаға айналып отыр. Бұл тек әскери емес, экономикалық соғысқа ұқсайды. Сондықтан оның салдарын тек Израиль мен Иран емес, бүкіл әлем сезінуі мүмкін. Меніңше, бүгінгі таңда Таяу Шығыстағы ең үлкен сұрақ — соғыс бола ма деген мәселе емес. Соғыс қазірдің өзінде жүріп жатыр. Негізгі сұрақ — оның ауқымы қандай болады? Егер Вашингтон дипломатиялық процесті сақтап қала алса, қазіргі қақтығыс шектеулі деңгейде қалуы мүмкін. Бірақ Израиль әскери қысымды күшейтуді жалғастырып, Иран жауап беруді тоқтатпаса, өңір жаңа дәуірдің табалдырығына келеді. Ол дәуірде Газа, Ливан немесе Сириядағы жеке-жеке қақтығыстар болмайды. Оның орнына бірнеше мемлекет пен ондаған қарулы топ қатысатын үлкен аймақтық соғыс басталуы мүмкін. Таяу Шығыс бүгінде оқ-дәрінің үстінде отыр. Ал оның білтесін кімнің тұтататынын ешкім нақты айта алмайды. Бірақ бір нәрсе анық: қазіргі оқиғалар — жай ғана кезекті әскери операция емес. Бұл алдағы жылдардағы өңір тағдырын анықтайтын тарихи бетбұрыс болуы мүмкін.
Сейсен ӘМІРБЕКҰЛЫ, Dodanews.kz
