Елімізде зейнетақы жүйесі тағы реформаланбақ. Соңғы отыз жылда мұндай жаңалықты бірнеше рет естідік. Бұл жолғы өзгерістің ерекшелігі – еліміз бұрын үлгі тұтқан Чилидің емес, Сингапурдың тәжірибесіне назар аударып отыр. Бұл заңды да шығар. Өйткені кезінде зор үмітпен енгізілген жинақтаушы жүйенің бүгінгі ахуалы қоғамда көп сұрақ туғызады.
Тәуелсіздіктің алғашқы жылдары Қазақстан ТМД кеңістігінде алғашқылардың бірі болып Чилидің жинақтаушы зейнетақы моделіне көшті. Ол кезде бұл әлемдегі ең батыл реформалардың бірі саналатын. Идеясы қарапайым еді: әр адам еңбек еткен кезінде өз шотына ақша жинайды, ал қартайғанда сол қаражаттың есебінен өмір сүреді. Мемлекет азаматтың болашағын толық қаржыландырудан біртіндеп бас тартып, жауапкершіліктің бір бөлігін адамның өзіне жүктеді.
Қағаз жүзінде бұл әділ көрінді. Алайда уақыт өте келе кез келген жүйенің тағдырын теория емес, өмірдің өзі шешетінін көрдік.
Чили моделі ресми еңбек нарығы қалыптасқан экономикаға лайықталған болатын. Қазақстанда жағдай өзгеше еді. Көлеңкелі экономика ауқымды болды, өзін-өзі жұмыспен қамтығандар аз емес, табысын толық көрсетпейтіндер жеткілікті. Мұндай жағдайда азаматтардың бәрі бірдей тұрақты жарна жинай алмады. Соның салдары бүгін байқалып отыр. Болашақ зейнетақысының жеткіліксіз болатынына алаңдайтын адамдардың саны көбейіп келеді.
Тағы бір мәселе – жинақтың адамның күнделікті өмірінен алшақ болуы. Азамат жылдар бойы ақша жинайды, бірақ баспана алғанда, денсаулығына қаржы қажет болғанда немесе баласын оқытқанда сол қаражатқа қол жеткізе алмайды. Сондықтан көпшілік зейнетақы қорын өзіне қызмет ететін қаржы емес, ұзақ уақытқа «қамалып» тұрған ақша ретінде қабылдады.
Кейін тұрғын үйге және емделуге жинақтың бір бөлігін пайдалануға мүмкіндік берілгенде халықтың белсенділігі осының дәлелі болды. Бұл адамдардың өз ақшасының игілігін қартайғанда ғана емес, еңбек етіп жүрген кезінде де көргісі келетінін көрсетті.
Бір қызығы, кезінде әлемге үлгі болған Чилидің өзі де соңғы жылдары зейнетақы жүйесін қайта қарауға мәжбүр болды. Себебі жеке жинаққа ғана сүйенген модель барлық азаматқа лайықты қарттықты қамтамасыз ете алмады. Мемлекеттің әлеуметтік жауапкершілігін күшейту қажеттігі туындады. Бұл біз үшін де маңызды сабақ.
Енді Қазақстан Сингапурдың тәжірибесіне үңіліп отыр.
Сингапурдың ерекшелігі – ол зейнетақыны тек қарттыққа арналған қор деп қарамайды. Бұл елдегі Central Provident Fund жүйесі азаматтың өмірлік қаржы жоспары іспетті. Жинақтың бір бөлігі тұрғын үй сатып алуға, екінші бөлігі медициналық қызметтерге, қажет болған жағдайда білім алуға жұмсалады. Қалғаны қарттықты қамтамасыз етуге бағытталады.
Мұндай жүйенің басты артықшылығы – адам аударған қаражатының нақты пайдасын өмірінің әр кезеңінде сезінеді. Егер жарна төлеу арқылы қолжетімді баспанаға қол жеткізсе немесе денсаулығына қажет қаржыны пайдалана алса, оның жүйеге деген сенімі де артады. Мұндай жағдайда зейнетақы жарнасы кезекті міндетті төлем емес, өзінің және отбасының болашағына салынған инвестиция ретінде қабылданады.
Дегенмен Сингапурды әлемдегі ең мінсіз зейнетақы жүйесі деп айтуға болмайды. Халықаралық Mercer CFA Institute Global Pension Index рейтингінде соңғы жылдары Нидерланд, Исландия, Дания және Израиль секілді мемлекеттер жоғары орындарды иеленіп келеді. Бұл елдерде мемлекет, жұмыс беруші және азаматтың жеке жинағы бірін-бірі толықтыратын көпдеңгейлі жүйе қалыптасқан. Сондықтан тәуекел бір ғана қорға немесе бір ғана төлем көзіне жүктелмейді.
Ал Сингапурдың күші – басқа жерде. Ол тұрғын үй саясатын, денсаулық сақтау жүйесін және зейнетақыны бір арнаға тоғыстыра білді. Қазақстанды қызықтырып отырғаны да осы тәжірибе болса керек. Өйткені біздің қоғамда баспана мәселесі әлі күнге дейін ең өткір әлеуметтік проблемалардың бірі болып отыр.
Алайда мұнда бір маңызды жайт бар. Біз Сингапурдың заңдарын емес, оның басқару мәдениетін үлгі етуіміз керек. Бұл елдің жетістігі тек қаржы жүйесінде емес. Сингапурда мемлекеттік институттар тиімді жұмыс істейді, жемқорлық деңгейі төмен, заң тұрақты, азаматтардың мемлекетке деген сенімі жоғары. Осындай ортада кез келген реформа нәтижесін береді.
Қазақстан үшін де негізгі мәселе – қай елдің моделін таңдайтынымыз емес. Ең маңыздысы – сол реформаны өз жағдайымызға бейімдеп, соңына дейін іске асыра алу. Біз бұған дейін де әлемдегі «ең үздік» модельдердің бірін енгіздік. Бірақ оның барлық тетігі біздің экономикамызға дәл келе қойған жоқ.
Сондықтан бүгінгі талқылаудың түйіні «Чили жақсы ма, әлде Сингапур ма?» деген сұрақ болмауы тиіс. Ең бастысы – Қазақстан өзіне лайық модель жасай ала ма?
Чили де, Сингапур да, Нидерланд та өз жүйесін өз қоғамының ерекшелігіне бейімдеп құрды. Олар ешкімнің тәжірибесін сол күйінде көшірген жоқ. Қазақстан да осы жолмен жүруі керек. Әлемнің озық тәжірибесін пайдалану дұрыс. Бірақ оны өзіміздің еңбек нарығына, экономикамызға және әлеуметтік жағдайымызға икемдей алмасақ, кезекті реформаның да ғұмыры ұзақ болмайды.
Зейнетақы жүйесінің тиімділігі қордағы миллиардтаған теңгемен өлшенбейді. Оның шынайы бағасы – адамның қартайғанда кедейлікке ұшырамауында, ал еңбек етіп жүрген кезінде өз жинағының игілігін көре алуында. Егер жаңа реформа осы екі мақсатты қатар орындай алса, онда Қазақстан бұл жолы өзгенің тәжірибесін жай ғана көшірмей, одан дұрыс сабақ алған ел ретінде тарихта қалуы мүмкін.
Аазаматхан ӘМІРТАЙ «Байтақ» Жасылдар партиясының төрағасы
