Сейсен ӘМІРБЕКҰЛЫ, Dodanews.kz
Қазақстанның цифрлық тәуелсіздігі үшін маңызды оқиға болды. 15 қазанда Бакуде өткен Азиядағы өзара іс-қимыл және сенім шаралары жөніндегі кеңестің VII саммиті аясында Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев пен Әзербайжан басшысы Ильхам Әлиев Каспий теңізінің табаны арқылы тартылған талшықты-оптикалық байланыс желісін іске қосты. Ұзындығы 380 шақырым болатын бұл кабель Ақтау мен Әзербайжанның Сумғайыт қаласын жалғайды. Жобаны «Қазақтелеком» мен AzerTelecom компаниялары бірлесіп жүзеге асырды. Оның жобалық өткізу қабілеті секундына кемінде 400 терабитке жетеді. Бір қарағанда, бұл байланыс саласындағы кезекті инфрақұрылымдық жоба сияқты көрінуі мүмкін. Алайда оның Қазақстан үшін маңызы әлдеқайда терең. Әңгіме интернет жылдамдығын арттырумен ғана емес, халықаралық ақпарат алмасу бағыттарын әртараптандырумен, сыртқы тәуекелдерді азайтумен және елдің Еуропа мен Азия арасындағы цифрлық транзиттік хабқа айналу мүмкіндігімен байланысты.
Қазақстан интернетінің халықаралық арналарға тәуелділігі көп жылдан бері талқыланып келеді. Географиялық орналасуы мен қалыптасқан телекоммуникациялық инфрақұрылымның ерекшеліктеріне байланысты еліміздің сыртқы интернет трафигінің едәуір бөлігі Ресей аумағы арқылы өтеді. Caspian Policy Center сараптамалық орталығының 2026 жылғы қазанда жариялаған талдауында Қазақстанның сыртқа бағытталған трафигінің шамамен 95 пайызы Ресеймен жалғасатын 17 трансшекаралық талшықты-оптикалық желі арқылы өтетіні айтылады. Ал Қытаймен тікелей жалғайтын мұндай байланыстар саны әлдеқайда аз. Бұл көрсеткіштерді барлық оператордың қазіргі трафигін қамтитын бірыңғай мемлекеттік статистика ретінде қабылдауға болмайды, дегенмен сарапшылардың бағасы халықаралық байланыс бағыттарын әртараптандыру қажеттігін көрсетеді.
Мәселе Ресеймен байланыс орнатудың өзінде емес. Кез келген ел үшін көрші мемлекеттер арқылы өтетін интернет арналарын пайдалану — қалыпты тәжірибе. Негізгі мәселе — халықаралық трафиктің басым бөлігі бір ғана бағытқа шоғырланса, сол бағыттағы техникалық ақау, желінің зақымдануы, саяси шектеулер немесе транзиттік қызметтің қымбаттауы елдің цифрлық тұрақтылығына әсер етуі мүмкін. Сондықтан Каспий арқылы тартылған жаңа желінің басты артықшылығы — Қазақстанға балама бағыт ұсынуында. Ақтаудан Әзербайжанға, одан әрі Грузия арқылы Қара теңіздегі халықаралық байланыс жүйелеріне немесе Түркия бағытына шығуға мүмкіндік туады. Осылайша, Қазақстан мен Еуропа арасындағы деректер алмасуы үшін Ресей аумағын айналып өтетін қосымша маршрут қалыптасады.
Бұл жерде бір маңызды жайтты түсіну қажет: жаңа кабель Қазақстанды Ресейге тәуелділіктен бір күнде толық арылтпайды. Ол — сол тәуелділікті азайтуға мүмкіндік беретін инфрақұрылым. Оның нақты нәтижесі операторлардың трафикті қаншалықты осы бағытқа ауыстыратынына, халықаралық байланыс арналарының бағасына, желінің тұрақты жұмысына және Қазақстан ішіндегі телекоммуникациялық инфрақұрылыммен қаншалықты тиімді біріктірілетініне байланысты болады. Кабельдің жобалық өткізу қабілетінің 400 терабит болуы да Қазақстан дәл қазір осынша көлемде интернет алып отыр дегенді білдірмейді. Бұл — желінің жобалық мүмкіндігі. Нақты пайдаланылатын қуат сұранысқа, жабдыққа, халықаралық операторлармен жасалатын келісімдерге және маршруттың толық іске қосылуына қарай қалыптасады.
Жаңа желінің маңызын түсіну үшін қазан айында болған оқиғаға назар аударған жөн. 11 қазанда Қазақстандағы пайдаланушылар Yandex Go такси шақыру және жеткізу қызметтерінде ақауларға тап болды. Компанияның кейбір сервистері уақытша қолжетімсіз болып, әлеуметтік желілерде шағымдар көбейді. Reuters агенттігінің хабарлауынша, осы кезеңде Ресейдегі Яндекстің бірнеше деректер орталығы ұшқышсыз аппараттардың шабуылынан кейін істен шыққан немесе жұмысында елеулі ақаулар болған. Қазақстандық ақпарат құралдары да Яндекс сервистеріндегі іркілістер мен Ресейдегі дата-орталықтардың жағдайы арасындағы байланысты жазды.
Бұл жағдай цифрлық тәуелділіктің тағы бір қырын ашып берді. Интернеттің халықаралық арнасы мен күнделікті қолданатын цифрлық сервистер бір нәрсе емес. Талшықты-оптикалық кабель — деректерді бір елден екінші елге жеткізетін инфрақұрылым. Ал такси шақыру қосымшасының жұмысы серверлерге, бағдарламалық қамтамасыз етуге, карталарға, төлем жүйелеріне және басқа да қызметтерге тәуелді. Сондықтан Каспий түбіндегі кабель Яндекс секілді платформаның Ресейдегі дата-орталығы істен шыққан жағдайда оның жұмысын автоматты түрде қалпына келтірмейді. Бірақ бұл оқиға Қазақстан үшін цифрлық тәуелсіздікті тек интернет кабельдерімен шектеуге болмайтынын көрсетті. Елге халықаралық байланыс арналарының әртүрлілігімен қатар, өз аумағындағы деректер орталықтары, резервтік жүйелер және отандық цифрлық инфрақұрылым да қажет.
Украина мен Ресей арасындағы соғыстың цифрлық инфрақұрылымға ықпалы да осы мәселені өзекті ете түседі. Егер болашақта Ресей аумағындағы интернеттің магистральдық желілері зақымданса немесе транзиттік бағыттарда ірі ақаулар пайда болса, сол маршруттарды пайдаланатын басқа мемлекеттер де зардап шегуі ықтимал. Бұл міндетті түрде Қазақстанның бүкіл интернеті өшеді деген сөз емес. Әсердің көлемі операторлардың резервтік арналарына, трафикті басқа бағытқа бұру мүмкіндігіне және желілердің өзара байланысына байланысты болады. Дегенмен бір бағытқа шамадан тыс тәуелді болу кез келген ел үшін тәуекел. Каспий арқылы өтетін жаңа желі осындай қатерлерді азайтуға көмектеседі.
Жобаның екінші маңызды қыры — экономикалық мүмкіндік. Қазақстан тек интернет тұтынатын мемлекет емес, халықаралық деректерді өткізіп, сол қызметтен табыс табатын елге айнала алады. Қытай мен Орталық Азиядан шыққан деректерді Әзербайжан, Грузия және Түркия арқылы Еуропаға жеткізуге мүмкіндік беретін жаңа бағыт халықаралық операторлар үшін қосымша таңдау қалыптастырады. Егер Қазақстан арқылы өтетін транзиттік трафиктің көлемі өссе, бұл телекоммуникациялық компаниялардың кірісіне, инфрақұрылымға салынатын инвестицияға және жаңа технологиялық жобалардың пайда болуына ықпал етуі мүмкін.
Әсіресе деректер орталықтарын дамыту тұрғысынан бұл жобаның болашағы зор. Қазіргі жасанды интеллект жүйелері, бұлтты есептеу платформалары және ірі цифрлық сервистер өте үлкен көлемдегі ақпаратты жылдам өңдеп, үздіксіз алмасуды қажет етеді. Қазақстанда, соның ішінде Екібастұзда деректер орталықтарының инфрақұрылымын дамыту жоспарланып отыр. Каспий арқылы өтетін жоғары өткізу қабілетті желі халықаралық байланыс мүмкіндігін кеңейтіп, жаһандық технологиялық компанияларды тартуға жағдай жасай алады. Бірақ инвесторларды тарту үшін кабельдің болуы жеткіліксіз: электр энергиясының сенімді әрі қолжетімді болуы, салқындату жүйелері, киберқауіпсіздік, заңнамалық тұрақтылық және халықаралық байланыс бағасы да маңызды.
Әлеуметтік желілер мен кейбір жарияланымдарда Қазақстан жаңа кабель арқылы жылына 300 миллион доллар табуы мүмкін деген болжам да айтылады. Алайда бұл соманы әзірге расталған экономикалық нәтиже ретінде көрсетуге болмайды. Ашық ресми дереккөздерден аталған табысқа қатысты есептің әдістемесі, келісімшарттық кепілдіктері немесе нақты қаржылық болжамы анықталмады. Мұндай кіріс транзиттік трафиктің көлеміне, бірлік бағасына, нарықтағы бәсекеге, желіні пайдалану шығындарына және халықаралық операторлармен жасалатын келісімдерге байланысты болады. Сондықтан 300 миллион долларды іске асуы кепілдендірілген пайда емес, қосымша дәлелдеуді қажет ететін болжам ретінде қарастырған жөн. Сол сияқты Қазақстан арқылы секундына 2,9 терабит интернет өтетіні туралы келтірілген санның да қандай кезеңге, қандай операторларға және қандай трафик түріне қатысты екенін нақтыламай, оны жалпыұлттық көрсеткіш ретінде пайдалануға болмайды.
Каспий арқылы тартылған кабель Орталық Азияның басқа мемлекеттері үшін де маңызды болуы мүмкін. Егер жаңа бағыт өңірлік телекоммуникациялық желілермен тиімді біріктірілсе, Қазақстан көршілес елдердің халықаралық трафигін Еуропаға жеткізетін транзиттік орталықтардың біріне айнала алады. Бірақ бұл үшін Өзбекстан, Қырғызстан және басқа мемлекеттермен техникалық әрі коммерциялық келісімдер қажет. Түрікменстанның да Каспий арқылы Әзербайжанмен байланыс орнату жөніндегі өз жобасы бар. 2019 жылы Түрікменбашы мен Әзербайжанның Сиязан қаласын талшықты-оптикалық желімен жалғау туралы келісім жасалған. Сондықтан өңірдегі цифрлық дәліз бір ғана кабельмен шектелмей, бірнеше елдің инфрақұрылымы мен коммерциялық мүдделері тоғысатын жүйеге айналуы мүмкін.
Қазақстан үшін басты міндет — осы мүмкіндікті нақты экономикалық және технологиялық нәтижеге айналдыру. Егер жаңа кабель тек қосымша техникалық маршрут ретінде қалып қойса, оның стратегиялық әлеуетінің бір бөлігі ғана іске асады. Ал халықаралық операторлармен келісімдер жасалып, транзиттік трафик көбейіп, отандық деректер орталықтары дамып, резервтік байланыс жүйелері құрылса, Қазақстанның цифрлық қауіпсіздігі де, экономикалық мүмкіндігі де арта түседі.
Каспий теңізінің түбімен тартылған кабельді сондықтан жай ғана телекоммуникациялық жоба деп қарастыруға болмайды. Ол Қазақстанның географиялық орналасуын цифрлық экономикадағы артықшылыққа айналдыруға бағытталған қадам. Еліміз бұрыннан Еуропа мен Азия арасындағы көлік және энергетикалық дәліздердің бір бөлігі болуға ұмтылып келеді. Енді осы ұстанымды деректер тасымалы саласында да жүзеге асыруға мүмкіндік бар. Қазақстан Ресей арқылы өтетін бағыттан бірден бас тартпауы да мүмкін, бірақ ендігі жерде оның баламасы пайда болды. Ал цифрлық қауіпсіздік тұрғысынан ең маңыздысы — бір ғана жолға тәуелді болмау. Нағыз тәуелсіздік интернетті қай ел арқылы өткізетінімізбен ғана өлшенбейді; ол желі бұзылғанда, сыртқы жағдай өзгергенде немесе ірі технологиялық компанияның қызметі тоқтағанда елдің цифрлық жүйелері жұмысын жалғастыра алуымен өлшенеді.
