Сейсен ӘМІРБЕКҰЛЫ, Dodanews.kz
Никол Пашинянның Армениясы бүгінде тарихи бұрылыс алдында тұр. Бұл – жай ғана билік үшін күрес емес. Бұл – елдің ХХ ғасырдағы қорқыныштары мен ХХІ ғасырдағы амбицияларының шайқасы. Пашинян билікке келгенде өзін ескі кландық жүйені бұзатын реформатор ретінде көрсетті. Бірақ арада бірнеше жыл өткенде армян қоғамы оның кім екенін қайта сұрай бастады: ол елді құтқарып келе жатқан прагматик пе, әлде ұлттық романтизмнен бас тартып, Арменияны геосаяси тәуелділікке итерген саясаткер ме?
2020 жылғы Қарабақтағы жеңіліс Арменияның бүкіл саяси психологиясын өзгертті. Ондаған жыл бойы «тарихи әділет» ұранымен өмір сүрген қоғам алғаш рет шынайы күш балансын көрді. Әзербайжан әскери, экономикалық және дипломатиялық жағынан үстем екенін дәлелдеді. Ресей болса армяндардың санасындағы «мәңгілік қорғаушы» бейнесінен айырылды. Дәл осы сәтте Пашинян бұрынғы армян элитасы баруға қорыққан жолға түсті: ол эмоциялық ұлтшылдықтан гөрі мемлекет ретінде аман қалуды маңыздырақ деп санады.
Сондықтан бүгін Пашинянның Түркиямен шекараны ашуға, Әзербайжанмен коммуникацияларды іске қосуға, теміржол желілерін қалпына келтіруге ұмтылуы кездейсоқ емес. Бұл — оның бүкіл саяси философиясының өзегі. Ол Арменияны «қоршаудағы қамал» моделінен шығарып, транзиттік мемлекетке айналдырғысы келеді. Егер Ереван Түркия, Әзербайжан, Грузия және Иран бағытында сауда жолдарын аша алса, онда ондаған жылдық оқшауланудан кейін Арменияның экономикасы жаңа тыныс алуы мүмкін. Пашинян дәл осыны халыққа ұсынып отыр: «мәңгілік соғыс» емес, тіршілік ету мүмкіндігі.
Бірақ мәселе мынада: армян қоғамының едәуір бөлігі мұны ұлттық капитуляция деп қабылдайды. Қарабақтан айырылғаннан кейін қоғамда ауыр психологиялық күйзеліс пайда болды. Көп адам Пашинянды тек жеңіліс үшін емес, армян ұлттық мифологиясын бұзғаны үшін кешіре алмайды. Өйткені ондаған жыл бойы армян саясатында «тарихи территория», «ұлттық миссия», «мәңгілік жау» деген ұғымдар үстем болды. Ал Пашинян алғаш рет ашық түрде «бейбітшілік болмаса, мемлекет болмайды» деген тезисті алға шығарды.
Оның ең үлкен парадоксы да осында. Пашинянды бір мезетте әрі сатқын, әрі реалист деп атайды. Бірақ шындыққа жақын баға — ол Арменияны эмоциядан геосаяси прагматизмге көшіруге тырысып жатқан лидер. Бұл өте ауыр процесс. Өйткені армян қоғамы ондаған жыл бойы Ресейге сүйенген қауіпсіздік моделіне үйренді. Қазір Пашинян Мәскеуден біртіндеп алыстап, Батысқа, әсіресе Еуроодақ пен Францияға жақындауға күш салып отыр. Армениядағы соңғы сауалнамаларда халықтың ЕО-ға интеграцияны қолдауының өсуі де соның белгісі.
Алайда Батыс Арменияға эмоционалдық қолдау көрсете алғанымен, нақты қауіпсіздік кепілдігін бере алмайды. Франция мәлімдеме жасайды, Еуропа резолюция қабылдайды, бірақ Кавказдағы нақты күш балансын Түркия, Ресей және Әзербайжан анықтап отыр. Пашинян мұны түсінеді. Сондықтан ол бір мезетте әрі Мәскеумен қатынасты үзбей, әрі Анкарамен диалог орнатып, әрі Батысқа жақындауға тырысады. Бұл — өте қауіпті тепе-теңдік.
Алдағы сайлау дәл осы стратегиялық бағыт үшін референдумға айналмақ. Оппозиция Пашинянды ұлттық мүддені сатып кетті деп айыптайды. Бірақ оппозицияның өзі нақты альтернатива ұсынып отырған жоқ. Олар көбіне реваншистік риторикамен шектеледі. Алайда бүгінгі Арменияның ресурсы жаңа соғысқа жетпейді. Халық та мұны түсінеді. Сондықтан Пашинянның басты артықшылығы — қарсыластарының әлсіздігі.
Иә, оған қарсы ашу бар. Әсіресе Қарабақ тақырыбында. Бірақ армян сайлаушысы бүгін бір маңызды сұрақ қояды: «Пашиняннан кейін кім?» Бұл сұраққа оппозиция әлі нақты жауап бере алған жоқ. Бұрынғы элиталарға қоғамның сенімі аз. Олар жемқорлықпен, олигархиялық жүйемен және ескі сәтсіз саясатпен байланыстырылып кеткен. Пашинян осыны тиімді пайдаланып отыр.
Сондықтан қазіргі жағдайда оның қайта жеңіске жету ықтималдығы жоғары. Бірақ бұл бұрынғыдай революциялық энтузиазмның жеңісі болмайды. Бұл — шаршаған қоғамның тұрақтылыққа дауыс беруі болуы мүмкін. Армян қоғамы енді ұраннан гөрі қауіпсіздік пен экономиканы көбірек ойлай бастады.
Дегенмен Пашинянның алдында ең ауыр кезең әлі тұр. Егер ол Түркиямен және Әзербайжанмен қатынасты қалыпқа келтіре алмаса, қоғамдағы наразылық қайта күшейеді. Егер экономика нақты нәтиже бермесе, оның «бейбітшілік стратегиясы» халық үшін бос сөзге айналады. Ал егер шекаралар ашылып, сауда жанданып, Армения оқшауланудан шыға бастаса, онда тарих оны Қарабақтан айырылған лидер ретінде емес, Арменияны жаңа дәуірге бұрған саясаткер ретінде бағалауы мүмкін.
Бүгінде Пашинянның саясатына баға беру үшін эмоция аздық етеді. Кавказдағы жаңа шындыққа суық ақылмен қарау керек. Ал сол шындықтың ең қатал тұсы — Армения енді өткеннің елесімен емес, географиямен өмір сүруге мәжбүр.
