Иран – Таяу Шығыстағы ең күрделі, ең жабық әрі ең төзімді саяси жүйелердің бірі. Соңғы онжылдықта бұл елде халық наразылығы бір емес, бірнеше рет бұрқ ете түсті. Бағаның қымбаттауы, санкциялар, әйелдердің құқықтары, жастардың болашағы, этникалық аймақтардағы қысым – себеп көп. Бірақ нәтиже бір: режим шайқалғанмен, құлаған жоқ.
Бүгінгі Ирандағы толқулар да осы ұзақ дағдарыстың кезекті көрінісі. Бұл тек ішкі мәселе емес. Иран – аймақтық держава, мұнай мен газдың ірі экспорттаушысы, Ресей мен Қытайдың серіктесі. Сондықтан Ирандағы әрбір діріл Қазақстанға дейін жететін геосаяси толқын тудырады.
Наразылықтың тамыры қайда жатыр?
Иран халқының негізгі проблемасы – идеология емес, экономика.
Ресми деректердің өзіне қарасақ:
- инфляция деңгейі ұзақ уақыт 40–50 пайыздан түспей келеді;
- ұлттық валюта – риал – соңғы жылдары бірнеше есе құнсызданды;
- жастар арасындағы жұмыссыздық өте жоғары;
- орта тап іс жүзінде жойылуға жақын.
Санкциялар ел экономикасын тұншықтырды. Бірақ мәселе тек сыртқы қысымда емес. Экономиканың үлкен бөлігі жабық, әскери-діни элитаның қолында. Қарапайым халық бұл жүйеден ұтпайды.
Сол себепті көшеге шыққан ирандықтар «геосаясат» немесе «АҚШ» туралы емес, нан, еркіндік және болашақ туралы айқайлайды.
Бұл жолғы толқулардың ерекшелігі
Ирандағы соңғы толқулардың бірнеше айрықша сипаты бар:
Біріншіден – жастар мен әйелдер.
Наразылықтың алдыңғы шебінде – 30 жасқа толмаған буын. Олар ислам революциясын көрген жоқ, идеологиялық романтикаға сенбейді. Бұл буын үшін режим – шектеу символы.
Екіншіден – география.
Толқулар тек Тегеранмен шектелмейді. Шиеленіс:
- күрд аймақтарында,
- белуж өңірлерінде,
- ірі өнеркәсіп қалаларында байқалады.
Бұл – әлеуметтік емес, жүйелік наразылықтың белгісі.
Үшіншіден – қорқыныштың азаюы.
Бұрынғыдай жаппай үрей жоқ. Халық режимнің бәрін бақылауда ұстай алмайтынын сезе бастады.
Сонда да режим неге құламай тұр?
Мұнда Венесуэламен түбегейлі айырмашылық бар.
1. Иранда армия емес, КСИР шешуші күш
Иранда негізгі тірек – Ислам революциясы сақшылар корпусы (КСИР). Бұл:
- жай әскер емес,
- идеологиялық, экономикалық және қауіпсіздік империясы.
КСИР:
- мұнайдың бір бөлігін,
- порттарды,
- құрылыс пен логистиканы,
- әскери-өнеркәсіп кешенін бақылайды.
Яғни режим құласа, олар бәрінен айырылады. Сондықтан адалдық – өмір сүру шарты.
2. Элитаның бірлігі сақталған
Венесуэлада генералдар бейтарап қалды.
Иранда элита жарылған жоқ.
Діни басшылық, қауіпсіздік құрылымдары мен экономикалық топтар арасында ішкі қайшылықтар болғанымен, олар бір нәрседе келіседі:
халық билікке келмеуі керек.
3. Қатаң, бірақ есептелген репрессия
Иран билігі:
- жаппай қырып-жоюға бармайды;
- бірақ наразылықты «жайлап тұншықтырады»;
- лидерлерін бөліп алып, қозғалысты бытыратады.
Бұл – ұзаққа шыдайтын, суық стратегия.
Сыртқы фактор: АҚШ, Израиль, Ресей, Қытай
Иран – әлемдік геосаяси ойынның түйіні.
- АҚШ пен Израиль режимді әлсіреткісі келеді, бірақ толық құлауынан да қауіптенеді (хаос, ядролық қауіп).
- Ресей Иранды санкцияны айналып өтетін серіктес ретінде пайдаланады.
- Қытай үшін Иран – энергия мен «Бір белдеу – бір жол» жобасының бөлігі.
Сондықтан ешқайсысы кенет режим ауысуын қаламайды. Бұл да Тегеранға уақыт ұтып береді.
Бұл Қазақстанға қалай әсер етуі мүмкін?
Көп адам ойлайды: «Иран алыс, бізге не қатысы бар?»
Шын мәнінде, әсері бар – әрі бірнеше бағытта.
1. Мұнай мен логистика
Ирандағы тұрақсыздық:
- Ормуз бұғазы арқылы өтетін мұнай тасымалына қауіп төндіреді;
- мұнай бағасының құбылуына әсер етеді.
Бұл Қазақстан үшін:
- экспорттық табыстың өзгеруі,
- бюджет жоспарлау тәуекелі деген сөз.
2. Аймақтық баланс
Иран – Каспий маңы елдерінің бірі.
Ондағы әлсіреу:
- Каспийдегі геосаяси тепе-теңдікті өзгертеді;
- Ресей, Түркия, Қытайдың аймақтағы рөлін қайта пішіндейді.
Қазақстан үшін бұл көпвекторлы саясатты одан әрі нәзік жүргізуді талап етеді.
3. Прецедент факторы
Ең маңыздысы – психологиялық әсер.
Халықтың ұзақ шыдамы, экономикалық қысым, жастардың рөлі – бұл универсалды факторлар. Ирандағы оқиғалар посткеңестік кеңістікте де мұқият бақыланып отыр.
Алдағы сценарийлер
1-сценарий: Толқулар басылады, жүйе сақталады
Ең ықтимал нұсқа. Бірақ жүйе әлсірей береді.
2-сценарий: Жоғарыдан басқарылатын реформалар
Косметикалық өзгерістер, бірақ жүйе сол күйі қалады.
3-сценарий: Элиталық жарылыс
Ең қауіпті, бірақ ең шешуші нұсқа. Қазірше алыс.
Қорытынды
Ирандағы бүгінгі толқулар – революция емес. Бірақ бұл – режимнің болашағына қойылған сұрақ.
Жүйе әзірге мықты. Алайда уақыт режимнің емес, қоғамның жағында жұмыс істеп жатыр.
Венесуэла қарумен құлады.
Иран әзірге тәртіппен ұсталып тұр.
Ал Қазақстан үшін бұл – сырттан қарап қана қоймай, сабақ алатын процесс.
Өйткені тарих көрсеткендей:
экономика үнсіз болса, халық та үнсіз қалмайды.
