Сейсен ӘМІРБЕКҰЛЫ, Dodanews.kz
Еліміздегі байлық үшін үлкен ойын жүріп жатыр. Бұл жолы әңгіме мұнай туралы емес. Бұдан да маңызды ресурс — сирек металдар туралы. Көзге көрінбейді, бірақ әлемдік саясатты қозғап тұрған — осы.
Жақында Financial Times жазған ақпарат көп нәрсені аңғартты: АҚШ Қазақстандағы ірі вольфрам жобасына кіріп жатыр. Оның үстіне, бұл жобада Donald Trump Jr. мен Eric Trump сияқты есімдердің жүруі — мәселенің тек экономика емес екенін көрсетеді. Бұл — геосаясат.
Неге дәл Қазақстан?
Себебі әлемде сирек металдарға сұраныс өсіп жатыр. Халықаралық бағалаулар бойынша, алдағы 10–15 жылда бұл нарық кемінде 3–5 есе ұлғаяды. Электромобильдер саны артқан сайын литийге сұраныс 40 есеге дейін өсуі мүмкін деген болжам бар. Жел генераторлары мен әскери техникаға қажет неодиум, диспрозий сияқты элементтер де стратегиялық ресурсқа айналды.
Ал осы нарықты бүгін кім ұстап отыр? Жауап анық — Қытай. Кей бағалаулар бойынша, сирек жер металдарын өңдеудің 80–90%-ы осы елдің қолында. Вольфрам бойынша да Қытай — №1 өндіруші әрі тұтынушы.
Сондықтан АҚШ үшін бұл жай ғана шикізат мәселесі емес — ұлттық қауіпсіздік мәселесі. 2015 жылдан бері АҚШ өзінде сирек метал өндірмейді деуге болады, яғни импортқа тәуелді. Ал қазіргі геосаяси жағдайда бұл үлкен тәуекел.
Осы жерде Қазақстанның рөлі күрт өседі.
Әлемдік банктің бағалауынша, Қазақстанда 5 мыңнан астам зерттелмеген кен орны бар, олардың жалпы әлеуеті 46 триллион долларға жуық. Бұл — гипотетикалық цифр, бірақ бағытты көрсетеді: елдің жер қойнауы әлі толық ашылмаған.
Қарағанды облысындағы «Солтүстік Катпар» мен «Жоғарғы Қайрақты» кен орындары соның нақты мысалы. Мұндағы вольфрам қоры 400 мың тоннадан асады — бұл әлемдегі ең ірі көрсеткіштердің бірі. Жобаға салынатын инвестиция 1–1,6 млрд доллар аралығында бағаланып отыр.
Тағы бір маңызды дерек: Қазақстан бүгінде әлемге қажет 34 стратегиялық металдың 19-ын өндіреді. Бірақ негізгі проблема — сол күйі шикізат күйінде шығарады.
АҚШ-тың Kaz Resources сияқты жобалары нені көздейді? Ресми тілмен айтқанда — «минералдық көпір» құру. Ал қарапайым тілмен: шикізат Қазақстанда өндіріледі, ал негізгі қосылған құн басқа елде жасалады.
Міне, ең үлкен сұрақ осы жерде.
Егер толық цикл — яғни өндіру, өңдеу, дайын өнім шығару — Қазақстанда жолға қойылса, сарапшылардың есебінше, сирек металдар секторы ЖІӨ-нің шамамен 7,1%-ын бере алады. Бұл қазіргі мұнай-газ секторымен (шамамен 7,3%) деңгейлес.
Бірақ бұл сценарий автоматты түрде болмайды. Неге?
Сарапшылар нақты айтады: бір кен орнын игеру үшін 10–15 жыл уақыт керек. Оның үстіне миллиардтаған инвестиция, инфрақұрылым, технология қажет. Ең бастысы — өңдеу зауыттары. Онсыз «ресурс бар» деген сөз экономикалық пайдаға айналмайды.
Қазір Орталық Азия түгел осы бәсекеге кіріп жатыр. Uzbekistan сирек металдарды өңдеу үшін шамамен 3 млрд долларлық бағдарлама іске қосқан. Kyrgyzstan да инвесторлар күтіп отыр. Сарапшылардың айтуынша, АҚШ-тың келесі назары сол елге ауысуы мүмкін.
Яғни, бұл тек Қазақстанның ішкі мәселесі емес. Бұл — аймақтық және жаһандық ойын.
Соңында бәрі бір сұраққа тіреледі.
Қазақстан осы мүмкіндікті қалай пайдаланады?
Біз тағы да шикізат экспорттайтын ел болып қала береміз бе? Әлде осы жолы қателікті қайталамай, өндірісті, технологияны өзімізде дамытамыз ба?
Себебі сирек металдар — бұл жай ресурс емес. Бұл — XXI ғасырдағы биліктің жаңа формасы.
