Қасым-Жомарт Тоқаев пен Андрей Бабиш арасындағы кездесу сырт көзге классикалық дипломатиялық рәсім сияқты көрінеді: жылы сөздер, өзара құрмет, “ынтымақтастықты тереңдетеміз” деген дәстүрлі мәлімдемелер. Бірақ осы жолғы диалогтың астарында протоколдан әлдеқайда күрделі ойын жатыр. Бұл — Орталық Азия үшін күрестің жаңа кезеңі.
Қазақстан көптен бері географияның ғана емес, саясаттың да қиылысында тұр. Ал Чехия үшін бұл аймақ ұзақ уақыт бойы “картаның ақ дағы” болып келді. Енді Прага бұл бос кеңістікті толтыруға кірісті. Және бұл тек экономикалық қызығушылық емес — бұл Еуропаның Орталық Азияға жүйелі түрде кіре бастауының тағы бір белгісі.
Бабиштің сапарының ерекшелігі — декларациядан нақты келісімдерге көшуге деген ұмтылыс. Бұған дейінгі кездесулерде айтылған уәделер қағаз жүзінде қалып қойғаны жасырын емес. Енді Прага басқа тактика таңдаған: жүздеген компанияның ішінен нақты келісімге жақын тұрғандарын ғана алып келу. Бұл — символикалық қадам емес, бұл прагматикалық сүзгі. Яғни, енді әңгіме “ниетте” емес, “ақшада”.
Негізгі қызығушылық бағыттары да кездейсоқ емес: энергетика, көлік, агроөнеркәсіп және қорғаныс өнеркәсібі. Соңғысы ерекше назар аудартады. НАТО мүшесі ретінде Чехияның әскери-өнеркәсіп кешені соңғы жылдары қарқын алып келеді. Еуропадағы милитаризация фонында бұл сектор экономиканың драйверіне айналды. Бірақ кез келген қарқынды өндіріс жаңа нарықты талап етеді. Ал Қазақстан дәл осындай нарық.
Бұл жерде қарапайым сұрақ туындайды: Астанаға бұл қаншалықты тиімді? Бір жағынан, әртараптандыру — Қазақстанның ұзақ мерзімді стратегиясы. Ресей, Қытай және Батыс арасындағы тепе-теңдікті сақтау — сыртқы саясаттың өзегі. Чехия сияқты “екінші эшелондағы” еуропалық ойыншылармен жұмыс істеу осы балансты жұмсақ түрде сақтауға мүмкіндік береді. Өйткені олар ірі державалар сияқты қатаң саяси талап қоймайды, бірақ технология мен инвестиция әкеле алады.
Екінші жағынан, тәуекел де жоқ емес. Энергетикадағы келісімдер — соның айқын мысалы. Казатомпром мен ČEZ арасындағы келісім тек бизнес емес. Бұл — Еуропаның Росатом ықпалынан біртіндеп шығуының бір бөлігі. Яғни Қазақстан бұл жерде жай жеткізуші емес, үлкен геосаяси қайта бөліністің қатысушысына айналып отыр.
Атом энергетикасы, жасанды интеллект, киберқауіпсіздік, тіпті ғарыш технологиялары — бұның бәрі болашақтың салалары. Чехия осы бағыттарда әріптестік ұсынуда. Бірақ сұрақ сол күйі қалады: бұл тең серіктестік пе, әлде жаңа тәуелділік формасы ма?
Бабиштің Астанаға сапары тағы бір шындықты көрсетті: Еуропа Орталық Азияға енді сырттай бақылаушы емес, белсенді ойыншы ретінде кіріп жатыр. Бұған дейін Германия, Франция, Ұлыбритания, Түркия өз позицияларын күшейтіп үлгерді. Енді Чехия да бұл қатардан қалғысы келмейді.
Қазақстан үшін басты мәселе — таңдау емес, тепе-теңдік. Кіммен жұмыс істеу емес, қалай жұмыс істеу маңызды. Өйткені әрбір жаңа келісім — тек экономикалық мүмкіндік емес, сонымен бірге саяси міндеттеме.
Сондықтан бұл сапарды “екіжақты ынтымақтастықты дамыту” деп қана бағалау жеткіліксіз. Бұл — үлкен ойынның бір эпизоды. Мұнда әр тарап өз мүддесін көздейді. Прага — нарық іздейді. Еуропа — ықпалын кеңейтеді. Ал Астана — осының бәрін пайдаланып, өз дербестігін сақтап қалуға тырысады.
Сұрақ біреу: Қазақстан осы күрделі ойында ереже жазатын ойыншы бола ала ма, әлде тек алаңға бейімделетін қатысушы болып қала ма?
Сейсен ӘМІРБЕКҰЛЫ
Dodanews.kz
