Бүгін Отан қорғаушылар күні! 1992 жылғы 7 мамырда Қазақстан тарихындағы ең маңызды стратегиялық шешімдердің бірі қабылданды. Сол күні Қазақстанның Тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Назарбаев «Қазақстан Республикасының Қарулы Күштерін құру туралы» Жарлыққа қол қойды. Кеңес Одағы ыдырап, алып империяның әскери жүйесі быт-шыт болған тұста жас мемлекет өзінің қауіпсіздігін өзі қамтамасыз етуге міндетті еді. Сол сәттен бастап Қазақстан армиясы тәуелсіздіктің басты тіректерінің біріне айналды. Бүгінде 7 мамыр — жай ғана мереке емес. Бұл — мемлекеттің өмір сүру қабілетінің символы.
Қазақстан армиясы қазір посткеңестік кеңістіктегі ең тұрақты әрі ұйымдасқан күштердің бірі саналады. 2025 жылғы Global Firepower рейтингі бойынша Қазақстан әлемдегі 145 мемлекеттің ішінде 57-орында тұр. Бұл — Орталық Азиядағы ең жоғары көрсеткіштердің бірі. Бірақ рейтингтің өзі армияның шынайы қуатын толық ашпайды. Себебі қазіргі соғыс саны көп әскермен емес, технологиямен, интеллектпен, дронмен, киберқауіпсіздікпен, логистикамен және шешім қабылдау жылдамдығымен өлшенеді.
Қазақстан армиясының негізгі күші — география мен тұрақтылық. Еліміздің аумағы 2,7 миллион шаршы шақырымнан асады. Мұндай кеңістікті қорғау үшін классикалық армия жеткіліксіз. Қазақстан құрлық әскері, әуе қорғанысы, десанттық-шабуыл күштері, арнайы операциялар күштері және аумақтық қорғаныс жүйесін қатар дамытуға мәжбүр. Соңғы жылдары дәл осы бағыттарға басымдық беріліп келеді.
Бірақ Қазақстан армиясының басты проблемасы — кеңестік әскери мұрадан толық арыла алмауы. Әскердегі танктердің, бронетехниканың, артиллерияның едәуір бөлігі әлі де КСРО заманынан қалған техника. Т-72 танктері, БТР, БМП платформалары жаңғыртылғанымен, олардың концепциясы ескі. Украинадағы соғыс бір нәрсені дәлелдеді: бүгінгі майданда ауыр техникадан гөрі дрон, спутник, электронды барлау және жоғары дәлдіктегі қару шешуші рөл атқарады. Ал Қазақстан бұл салада әлі де артта қалып отыр.
Иә, соңғы жылдары Түркия, Израиль, Қытай және Оңтүстік Кореямен әскери ынтымақтастық күшейді. Түріктің Bayraktar үлгісіндегі дрондарына қызығушылық артты. Қазақстанда отандық бронемашиналар мен артиллериялық жүйелерді құрастыру жобалары іске қосылды. Әскери парадтарда заманауи зымыран кешендері, әуе шабуылына қарсы қорғаныс жүйелері, минадан тазарту техникалары көрсетіліп жүр. Бірақ мәселе — саны мен жүйелілігінде. Бірен-саран жаңа техника бүкіл армияны модернизациялады деген сөз емес.
Қазақстанның қорғаныс бюджеті де үлкен державалармен салыстырғанда өте төмен. Global Firepower мәліметінше, Қазақстанның жылдық әскери шығыны бірнеше миллиард доллар шамасында ғана, ал көрші Ресейдің бюджеті ондаған есе көп. Әскери саладағы ең қауіпті нәрсе — қаржыны парад пен формаға жұмсап, нақты технологиялық серпіліс жасай алмау. Қазақстан дәл осы шекке келіп тұр. Егер қорғаныс саласы түбегейлі реформаланбаса, армия тек қағаз жүзіндегі күшке айналуы мүмкін.
Қазақстан армиясына ең жетіспейтіні — технологиялық тәуелсіздік. Бүгін біздің әуе қорғаныс жүйесінің едәуір бөлігі Ресей стандартына тәуелді. Көптеген әскери техниканың қосалқы бөлшектері сырттан келеді. Бұл — геосаяси тәуелділік. Ертең санкция, соғыс немесе саяси қысым болса, армияның техникалық қамтамасыз етілуі күрт әлсіреуі ықтимал. Сондықтан Қазақстан үшін қорғаныс өнеркәсібін дамыту — жай экономикалық мәселе емес, ұлттық қауіпсіздік мәселесі.
Екінші үлкен проблема — кадр мәселесі. Әскерде кәсіби офицерлер бар, бірақ заманауи соғысқа қажет IT-мамандар, дрон операторлары, әскери инженерлер, киберқауіпсіздік сарапшылары жеткіліксіз. Қазіргі соғыста клавиатура ұстаған маман автомат ұстаған сарбаздан да маңызды болуы мүмкін. Қазақстан әлі күнге дейін әскери жүйені көбіне кеңестік тәртіп пен иерархия арқылы басқарады. Ал жаңа соғыс жылдам ойлайтын, цифрлық технологияны меңгерген, дербес шешім қабылдай алатын офицерлерді талап етеді.
Қоғамдағы армия беделі де күрделі мәселе. Әскердегі әлімжеттік, сарбаз өлімі, психологиялық қысым туралы ақпараттар қоғам сеніміне соққы беріп келеді. Әскер қорқыныш орны емес, кәсіби мектепке айналуы тиіс. Израиль, Түркия, Оңтүстік Корея секілді елдерде армия — ұлттық мобилизация институты. Ал Қазақстанда көп жастар әскерден қашудың жолын іздейді. Бұл — қауіпсіздікке тікелей қатер.
Қазақстан қандай қауіп-қатерге дайын болуы керек? Біріншіден — гибридтік соғысқа. Яғни ақпараттық шабуыл, кибершабуыл, ішкі тұрақсыздықты қоздыру әрекеттері. Екіншіден — трансшекаралық терроризм мен радикализмге. Үшіншіден — геосаяси қысымға. Қазақстан Ресей мен Қытай секілді екі ірі державаның ортасында орналасқан. Мұндай жағдайда армия тек соғыс құралы емес, мемлекеттің дипломатиялық аргументіне айналады.
Қазақстан толық масштабты үлкен соғыста әлемдік державалармен тең дәрежеде шайқаса алмайды. Бірақ мәселе онда емес. Басты міндет — кез келген агрессияның құнын тым қымбат ету. Яғни қарсыласқа «бұл елге тиісу қауіпті» деген түсінік қалыптастыру. Ол үшін Қазақстанға сан емес, сапа қажет. Миллиондаған әскер емес, жоғары технологиялы мобильді армия қажет.
Алдағы он жылда Қазақстан армиясына кемінде бес ірі реформа керек: біріншісі — толық цифрландыру; екіншісі — дрон армиясын құру; үшіншісі — әскери өндірісті жергіліктендіру; төртіншісі — кәсіби армия үлесін арттыру; бесіншісі — әскери білім мен офицерлік корпусты түбегейлі жаңарту. Егер осы реформалар іске аспаса, Қазақстан армиясы уақыт талабынан қалып қоюы мүмкін.
Бірақ барлық қиындықтарға қарамастан, бір шындық бар: Қазақстан Қарулы Күштері — тәуелсіздіктің басты қалқаны. Армия әлсіз болса, экономика да, дипломатия да, саясат та әлсірейді. Өйткені XXI ғасырда бейбітшілікті тек жақсы ниет емес, мықты қорғаныс сақтайды.
Отан қорғаушылар күні — тек әскери мереке емес. Бұл мемлекеттің тірі қалу инстинктінің күні. Қазақстан армиясы енді тек шекара күзететін құрылым емес, жаңа дәуірдің технологиялық, интеллектуалдық және геосаяси майданына шығуға тиіс ұлттық күшке айналуы қажет.
Сейсен ӘМІРБЕКҰЛЫ
dodanews.kz
