Қазақстанның саяси кеңістігі соңғы жылдары біртіндеп жанданып келе жатқаны байқалады, бірақ бұл жандану классикалық бәсекелі демократиядан гөрі басқарылатын трансформацияға көбірек ұқсайды. Осындай жағдайда жаңа «Әділет» партиясының пайда болуы кездейсоқ құбылыс емес, керісінше билік бастамашы болған саяси қайта құрулардың логикалық жалғасы іспетті.
Алдағы тамызда өтетін парламенттік сайлау қарсаңында жаңа партияның тіркелуі – саяси алаңды «жаңарту» әрекетінің бір бөлігі. Қасым-Жомарт Тоқаев жариялаған реформалар аясында елде жаңа саяси модель қалыптасып жатыр. Соның ішінде парламенттің орнына жаңа форматтағы құрылым – Құрылтай енгізілмек. Бұл өзгеріс тек институт атауын ауыстыру емес, жалпы саяси жүйені қайта конфигурациялау әрекеті ретінде қарастырылады.
Осындай кезеңде «Әділет» партиясының шығуы оның табиғаты туралы басты сұрақты туындатады: бұл шынайы оппозициялық күш пе, әлде жүйелік партия ма? Қазіргі белгілеріне қарап, оны классикалық оппозиция қатарына қосу қиын. Партия өзін солшыл-центристік, «әділет» ұғымына негізделген әлеуметтік бағдарланған күш ретінде көрсеткенімен, оның идеологиялық бағыты елдегі ресми курсқа қайшы келмейді. Керісінше, ол сол курсты «жұмсақ» түрде толықтыруға бағытталған.
Бұл тұрғыда «Әділет» партиясы қазіргі саяси жүйедегі Amanat партиясына балама емес, белгілі бір дәрежеде серіктес-бәсекелес ретінде көрінеді. Яғни, олар бір электоралдық алаңда жұмыс істегенімен, стратегиялық бағыттары ұқсас. Мұндай модель көптеген елдерде бар: билік бірнеше «жүйелік» партия арқылы саяси плюрализм көрінісін қалыптастырады, бірақ негізгі бағыт өзгеріссіз қалады.
Қазақстанда қазірдің өзінде Ақ жол, Ауыл, Байтақ сияқты партиялар бар, алайда олардың ешқайсысы радикалды оппозициялық позиция ұстанбайды. «Әділет» те осы қатарға қосылуы ықтимал. Бұл – саяси жүйенің эволюциялық, бірақ қатаң бақылаудағы дамуын көрсетеді.
Партия құрамына бизнес өкілдерінің, сарапшылар мен азаматтық сектор мүшелерінің кіруі оның ресурстық әлеуетін күшейтеді. Бұл фактор қысқа мерзімде ұйымдық құрылымды қалыптастырып, сайлауға дайындалуға мүмкіндік береді. Бірақ дәл осы жағдай оның тәуелсіздігіне қатысты күмән туғызуы мүмкін: ірі капитал мен билікке жақын элитаның қатысуы партияны жүйеден тыс ойыншыға айналдырмайды.
Сондықтан «Әділет» партиясын билік партиясы деп тікелей атау да, толық тәуелсіз оппозиция деу де дәл болмайды. Ол – билікке лоялды, бірақ электоралдық бәсекені арттыруға арналған жаңа саяси жоба. Оның негізгі функциясы – саяси алаңды әртараптандыру, жаңа әлеуметтік топтарды қамту және реформалардың «қоғамдық тірегін» кеңейту.
Егер алдағы сайлауда «Әділет» айтарлықтай нәтиже көрсетсе, Қазақстанда формалды түрде көппартиялы, бірақ іс жүзінде екі-үш негізгі жүйелік күшке негізделген модель қалыптасуы мүмкін. Бұл өз кезегінде саяси тұрақтылықты сақтауға мүмкіндік береді, алайда нақты саяси бәсекенің деңгейі туралы сұрақ ашық күйінде қалады.
Қысқасы, «Әділет» – бұл жаңа оппозиция емес, жаңа форматтағы жүйелік ойыншы. Оның болашағы сайлау нәтижесіне ғана емес, биліктің шынайы саяси бәсекеге қаншалықты дайын екеніне де байланысты болмақ.
Сейсен ӘМІРБЕКҰЛЫ
