Қазақстан саясатында кейбір тұлғалар бар: олар билікте отырмаса да, ықпалынан айырылмайды. Иманғали Тасмағамбетов – дәл сондай фигура. Соңғы жылдары ол ресми қызметтен алыстағанымен, қоғамдық санада “қайта оралуы мүмкін саясаткер” ретінде өмір сүріп келеді. Бұл – кездейсоқ қалыптасқан имидж емес, ұзақ жылдар бойы жинақталған саяси капиталдың нәтижесі.
Тасмағамбетов – Қазақстандағы билік вертикалінің барлық сатысынан өткен сирек саясаткерлердің бірі. Премьер-министр болды, Президент әкімшілігін басқарды, Қорғаныс министрі қызметін атқарды, екі ірі мегаполисті – Алматы мен Астананы басқарды. Бұл тек мансап емес, жүйенің ішкі логикасын толық түсінетін тәжірибе. Сондықтан да ол әрдайым “ауыр салмақтағы” саясаткер ретінде қабылданды.
Оның соңғы ірі халықаралық қызметі – Ұжымдық қауіпсіздік шарты ұйымы бас хатшылығы болды. Бұл қызметке ол 2023 жылы келіп, 2026 жылдың басына дейін жұмыс істеді. Бүгінгі күні Тасмағамбетов ресми лауазымсыз, бірақ толық “саясаттан кетті” деуге негіз жоқ.
Қызығы – Қазақстан қоғамында Тасмағамбетовтің аты ұзақ уақыт бойы “келесі президент” ретінде айтылып келді. Әсіресе Нұрсұлтан Назарбаев кезеңінің соңғы жылдарында оның есімі ықтимал мұрагерлер қатарында жиі аталды. Мұның бірнеше себебі бар. Біріншіден, ол – жүйенің адамы, бірақ сонымен қатар халық арасында салыстырмалы түрде оң имидж қалыптастырған тұлға. Екіншіден, оның әкім ретінде жұмысы, әсіресе Алматыдағы кезеңі, “тиімді менеджер” бейнесін күшейтті. Үшіншіден, ол ашық популизмге бармайтын, бірақ қоғаммен байланыс орната алатын саясаткер ретінде көрінді.
Бірақ саясат тек беделге ғана құрылмайды. Қазіргі Қазақстандағы билік архитектурасы өзгерді. Қасым-Жомарт Тоқаев кезеңінде элиталық тепе-теңдік қайта құрылды. Бұл жағдайда бұрынғы ауыр салмақтағы фигуралардың қайта оралуы автоматты түрде мүмкін бола бермейді. Әсіресе билік транзиті бір рет жүзеге асқаннан кейін, жүйе жаңа ойыншыларға бейімделе бастайды.
Сонда да Тасмағамбетовтің саяси камбэгі мүмкін бе? Теориялық тұрғыда – иә. Практикада – бірнеше шартқа байланысты.
Біріншісі – элиталық сұраныс. Қазақстан саясатында шешуші фактор – қоғамдық пікірден бұрын, элита ішіндегі келісім. Егер жүйе ішінде тәжірибелі, компромистік фигураға сұраныс туындаса, Тасмағамбетов сияқты саясаткер қайта пайда болуы мүмкін.
Екіншісі – қоғамдық фактор. Оның халық арасындағы беделі расымен бар, бірақ бұл бедел “сайлауда жеңіске жеткізетін ресурсқа” айнала ма – бұл бөлек сұрақ. Қазақстандағы сайлау мәдениеті мен саяси бәсекенің нақты деңгейін ескерсек, тек танымалдық жеткіліксіз.
Үшіншісі – уақыт факторы. 2029 жылғы президент сайлауы жақындаған сайын жаңа есімдер де пайда болуы ықтимал. Саясатта төрт-бес жыл – өте ұзақ мерзім. Бүгін ықтимал кандидат саналатын адам ертең мүлде басқа жағдайда қалуы мүмкін.
Тағы бір маңызды мәселе – Тасмағамбетовтің өз позициясы. Ол соңғы жылдары ашық саяси мәлімдемелер жасамайды, ішкі саясатқа тікелей араласпайды. Бұл – әдейі таңдалған тактика болуы мүмкін. Яғни “күту режимі”. Қазақстан саясатында мұндай стратегия бұрын да болған: тым ерте белсенділік таныту кейде кері әсер береді.
Сонымен қатар, оның халықаралық тәжірибесі де маңызды фактор. ОДКБ сияқты ұйымды басқару – тек формалды қызмет емес, ол аймақтық қауіпсіздік, Ресеймен қарым-қатынас, посткеңестік кеңістіктегі баланс сияқты күрделі мәселелермен тікелей жұмыс істеу деген сөз. Бұл тәжірибе оны “ішкі саясаткерден” гөрі “геосаяси ойыншы” деңгейіне жақындатады.
Алайда дәл осы фактор оның мүмкіндігін шектей де алады. Өйткені қазіргі геосаяси жағдайда сыртқы байланыстары айқын саясаткерлерге деген көзқарас әрқашан біржақты емес. Әсіресе Ресей факторы күшейген тұста.
Қорытынды мынадай: Тасмағамбетов – саясаттан кеткен адам емес, бірақ саясатқа қайтып келе салатын фигура да емес. Ол – “аралық күйдегі” саясаткер. Мұндай тұлғалар көбіне шешуші сәтте ғана пайда болады.
2029 жылғы сайлау оның соңғы мүмкіндігі болуы мүмкін деген пікір бар. Бірақ бұл – тек гипотеза. Қазіргі жағдайда нақты бір нәрсені айту қиын. Қазақстан саясаты көбіне сценариймен емес, жағдаймен дамиды.
Сондықтан негізгі сұрақ өзгермейді: Тасмағамбетов саясатқа орала ма, әлде ол “мүмкін болған, бірақ іске аспаған президент” ретінде тарихта қала ма?
Жауап әзірге – уақыттың еншісінде.
Сейсен ӘМІРБЕКҰЛЫ
Dodanews.kz
