«Судың да сұрауы бар». Қазақтың осы бір қарапайым мақалы бүгін Орталық Азия үшін геосаяси формулаға айналды. Кешегі кеңестік кезеңде біртұтас жүйемен басқарылған су ресурстары бүгінде тәуелсіз бес мемлекеттің мүддесі тоғысқан күрделі мәселеге айналып отыр. Әсіресе Қазақстан, Өзбекстан және Түркіменстан сияқты төменгі ағыста орналасқан елдер үшін су — тіршілік көзі ғана емес, экономиканың, ауыл шаруашылығының, тіпті ұлттық қауіпсіздіктің өзегі.
Ал Қырғызстан мен Тәжікстан — судың бастауында отырған мемлекеттер. Орталық Азиядағы негізгі өзендер — Сырдария мен Әмудария осы таулы елдерден бастау алады. Демек, аймақтағы су тағдырын география шешіп тұр.
Су қайдан келеді?
Орталық Азиядағы барлық су ресурстарының шамамен 80 пайызы Қырғызстан мен Тәжікстан аумағында қалыптасады. Қырғызстанда жыл сайын шамамен 50 текше шақырымға жуық су қоры түзіледі. Бірақ оның өзі тек 10–12 текше шақырымын ғана пайдаланып, қалғаны көрші мемлекеттерге ағып кетеді.
Мәселен:
- Сырдария өзені — негізінен Қырғызстандағы мұздықтар мен таулардан;
- Әмудария — Тәжікстан мен Ауғанстан аумағындағы тау жүйелерінен бастау алады.
Ал Қазақстанның оңтүстігі, Өзбекстан мен Түркіменстанның негізгі егіншілік аймақтары осы трансшекаралық өзендерге тәуелді.
Бір қарағанда табиғи тепе-теңдік сияқты көрінеді. Бірақ мәселе судың кімде екенінде емес, оны кім қалай пайдаланатынында жатыр.
Кеңес Одағы күйрегенде су жүйесі де ыдырады
Кеңес кезеңінде Орталық Азиядағы су-энергетикалық жүйе орталықтан басқарылды. Қырғызстан мен Тәжікстан қыста электр энергиясын өндіру үшін су жіберетін, ал төменгі ағыстағы Қазақстан, Өзбекстан және Түркіменстан оларға көмір, газ, мазут беретін.
Тәуелсіздік келген соң бұл жүйе бұзылды.
Жоғарғы ағыстағы мемлекеттер енді суды энергетикалық ресурс ретінде қарай бастады. Өйткені Қырғызстан мен Тәжікстанның басты байлығы — су электр станциялары. Қыста электр керек болғандықтан олар көбірек су жібереді. Ал төменгі ағыстағы елдерге су негізінен жазда, егін суаратын маусымда қажет.
Міне, қайшылықтың түп-тамыры осы.
Жаппаровтың мәлімдемесі: судың бағасы бола ма?
Қырғыз президенті Садыр Жапаров соңғы уақытта аймақта үлкен пікірталас тудырған ұсыныс айтты: суды пайдаланғаны үшін өтемақы төлеу мәселесін көтерді.
Оның логикасы түсінікті.
Қырғызстан:
- мұздықтарды сақтайды;
- бөгеттер мен су қоймаларын ұстап отыр;
- гидротехникалық инфрақұрылымды жөндейді;
- тасқынның алдын алады.
Бірақ су төменге тегін кетеді.
Жаппаровтың айтуынша, аймақ елдері жылдық бюджетінің кемінде 2 пайызын ортақ су қауіпсіздігіне бөлуі керек. Бұл ұсыныс әзірге қолдау таппады. Алайда уақыт өте келе Орталық Азия осы мәселеге қайта оралуы әбден мүмкін.
Өйткені XXI ғасырда мұнайдан да қымбат ресурс — таза су.
Мұздықтар еріп жатыр: болашақтың ең үлкен қаупі
Орталық Азиядағы басты су көзі — мұздықтар. Бірақ климаттың өзгеруі аймаққа ауыр соққы болғалы тұр.
Сарапшылардың болжамынша, ғасыр соңына қарай Қырғызстан мұздықтарының 70–80 пайызы жойылуы мүмкін. Бұл — тек Қырғызстанның емес, бүкіл аймақтың қасіреті.
Бүгінгі су тапшылығы ертеңгі гуманитарлық дағдарысқа ұласуы ықтимал.
Қазақстанның оңтүстігінде соңғы жылдары:
- вегетациялық кезеңде су жетіспеуі;
- каналдардың тартылуы;
- жайылымдардың тозуы;
- егін өнімділігінің төмендеуі жиілеп барады.
Өзбекстан мен Түркіменстанда жағдай одан да күрделі. Себебі олардың ауыл шаруашылығы толығымен дерлік суармалы жүйеге тәуелді.
Арал қасіреті: аймақтың ортақ күнәсі
«Бір күндік пайданы ойлаған, мың күндік сорға қалады».
Орталық Азиядағы су саясаты туралы айтқанда Арал теңізін айналып өту мүмкін емес.
Кеңес заманында мақта өндірісін ұлғайту үшін Сырдария мен Әмудария сулары жаппай егістікке бұрылды. Соның салдарынан ХХ ғасырдағы ең үлкен экологиялық апаттардың бірі — Арал трагедиясы пайда болды.
Әсіресе Түркіменстандағы Қарақұм каналы орасан көлемде су тұтынады. Канал жүздеген шақырымға созылып жатыр және Әмудария суының үлкен бөлігін алып кетеді.
Бірақ бүгінде ешкім Қарақұм каналын жабайық деп отырған жоқ. Себебі ол Түркіменстан экономикасының негізіне айналды.
Мәселе — суды үнемсіз пайдалануында.
Бір гектар мақтаға 10 мың текше метр су кетеді
Орталық Азиядағы ең «шөлдеткіш» дақыл — мақта.
Сарапшылардың айтуынша, 1 гектар мақтаға жылына 8–10 мың текше метрге дейін су жұмсалады. Бұл өте үлкен көлем.
Сондықтан Өзбекстан президенті Шавкат Мирзиёев соңғы жылдары экономиканы әртараптандыруға, туризмді дамытуға басымдық беріп келеді. Оның астарында су үнемдеу мәселесі де жатыр.
Өйткені ескі суару тәсілдерімен аймақ ұзаққа бармайды.
Ауғанстан және Қош-Тепа каналы: жаңа геосаяси қатер
Қазір Орталық Азияны алаңдатқан ең үлкен мәселелердің бірі — Ауғанстандағы Қош-Тепа каналы.
Ауғанстан Әмудариядан су алып, ұзындығы жүздеген шақырым болатын алып канал қазып жатыр. Жоба толық іске қосылса, Әмудария ағысының едәуір бөлігі Ауғанстанға бұрылуы мүмкін.
Ал бұл:
- Өзбекстанға;
- Түркіменстанға;
- жанама түрде Қазақстанға да әсер етеді.
Ең күрделісі — Ауғанстан Орталық Азиядағы су бөлу жөніндегі негізгі келісімдерге қатыспайды.
Яғни жаңа ойыншы пайда болды, бірақ ортақ ережеге бағынбайды.
Бұл келешекте үлкен геосаяси шиеленіске ұласуы мүмкін.
Су үшін соғыс бола ма?
Сарапшылар арасында «болашақтың соғысы су үшін болады» деген пікір жиі айтылады. Орталық Азияда бұл қауіп толық жоқ деуге болмайды.
Өйткені:
- халық саны өсіп жатыр;
- климат өзгеріп жатыр;
- мұздықтар азайып жатыр;
- ескі каналдар судың 40–50 пайызына дейін ысырап етеді;
- ауыл шаруашылығы әлі де ескі модельмен жұмыс істейді.
Бірақ аймақ елдері су үшін ашық қақтығысқа барады деу асыра сілтеу болар.
Себебі бәрі бір-біріне тәуелді.
Қырғызстан мен Тәжікстанға:
- инвестиция;
- нарық;
- газ;
- логистика керек.
Ал Қазақстан, Өзбекстан, Түркіменстанға — су керек.
Демек, компромисс — жалғыз жол.
Не істеу керек?
Орталық Азияға енді декларация емес, нақты аймақтық су доктринасы қажет.
Біріншіден, суды әділ бөлу жүйесін жаңарту керек.
Екіншіден, су есептеу технологияларын толық енгізу қажет. Бүгінде көптеген каналдарда нақты есеп жоқ.
Үшіншіден, тамшылатып суару, жаңбырлатып суару сияқты технологияларға жаппай көшу керек.
Төртіншіден, су мәселесін саясаттың емес, ортақ қауіпсіздіктің мәселесі ретінде қарастыру қажет.
Су — қысым құралына айналса, аймақта сенім жоғалады.
Қорытынды
Орталық Азиядағы су мәселесі — тек экология немесе ауыл шаруашылығының мәселесі емес. Бұл — экономика, энергетика, геосаясат және қауіпсіздік мәселесі.
Бүгінгі таңда аймақ алдында таңдау тұр:
не мемлекеттер ортақ мәмілеге келеді,
не су тапшылығы ертең үлкен дағдарысқа айналады.
Өйткені су — жай ресурс емес.
Су — өмір.
Ал өмірдің бағасы болмайды.
Сейсен ӘМІРБЕКҰЛЫ,
Dodanews.kz
