Сейсен ӘМІРБЕКҰЛЫ
dodanews.kz
Фукидид қақпаны — жай ғана әдемі теория емес. Бұл — адамзат тарихындағы ең қауіпті психологияның атауы. Күші артып келе жатқан мемлекет пен билікті уысынан шығарғысы келмейтін алып державаның арасындағы үрей, күдік, қызғаныш, сенімсіздік ақыр соңында соғысқа апарады деген идея. Мұны алғаш ежелгі грек тарихшысы Фукидид Афина мен Спарта соғысын сипаттағанда айтқан: «Соғысты сөзсіз еткен нәрсе — Афинаның күшеюі және одан Спартаның қорқуы болды».
Кейін осы ұғымды америкалық саясаттанушы Грэм Эллисон қайта тірілтті. Ол соңғы 500 жылдағы 16 үлкен державалық қақтығысты зерттеп, соның 12-сі соғыспен аяқталғанын жазды. Яғни тарих көбіне былай жұмыс істейді: жаңа күш көтеріледі, ескі күш қорқады, сосын әлем тұрақсызданады.
Бүгінде бұл теория ең алдымен АҚШ пен Қытайға қатысты айтылып жүр. Себебі XX ғасыр түгелдей дерлік Американың ғасыры болды. Экономика, технология, доллар, Голливуд, әскери қуат — бәрі Вашингтонның қолында еді. Бірақ XXI ғасырда Қытай күтпеген жылдамдықпен өсті. Кеше ғана арзан тауар шығаратын ел саналатын Қытай қазір жасанды интеллектіден бастап ғарышқа дейін Америкамен тайталасып отыр. Әлемдік экономикада АҚШ-тың өкшесін басып қалды.
Сол себепті Вашингтонда үлкен үрей бар. Олар Қытайды жай бәсекелес емес, болашақта өзін алмастыратын күш ретінде көреді. Америкалық саясаткерлердің «Қытай қаупі» туралы жиі айтуы бекер емес. Сауда соғысы, технологиялық санкциялар, Тайвань мәселесі — бәрінің түбінде сол қорқыныш жатыр.
Бірақ Қытайдың риторикасы қызық. Си Цзиньпин бірнеше рет «ұлы державалар қақтығысқа бармауы керек» деп айтты. Бейжің «бірге өмір сүрейік, бірге байиық» деген идеяны көбірек айтады. Әрине, бұл сөздің астарында да есеп бар. Қытай соғыстың экономикаға зиян екенін жақсы түсінеді. Олар соғыспай-ақ әлемге ықпал етуді үйренді: инвестиция, сауда, инфрақұрылым, технология арқылы.
Кей сарапшылардың айтуынша, Си Цзиньпин кезінде Дональд Трамппен кездесуде Фукидид қақпасы туралы айтып, «біз бұл тұзаққа түспеуіміз керек» деген емеурін білдірген. Бұл бекер сөз емес. Өйткені Қытай тарихты жақсы оқиды. Олар Американы ашық соғыспен жеңудің мүмкін еместігін түсінеді. Сондықтан ұзақ экономикалық, технологиялық марафонға ставка қойып отыр.
Ал Ресейдің Украинаға жасаған әрекеті мүлде басқа логикаға ұқсайды. Мұнда да Фукидид қақпасының элементтері бар. Ресей посткеңестік кеңістіктегі ықпалын жоғалтып алудан қорықты. Украина Батысқа бет бұрып, Еуропамен жақындасып, армиясын күшейтіп, ұлттық санасын нығайта бастағанда Мәскеу оны геосаяси қауіп ретінде қабылдады. Яғни мәселе тек НАТО емес, Ресейдің тарихи үстемдігін жоғалту қорқынышы еді.
Бірақ Қытай мен Ресейдің айырмасы осында. Қытай: «Біз күшейсек те, бірге өмір сүрейік» дейді. Ресей болса көбіне «менің ықпалымнан шықсаң — қарсыласым боласың» деген логикаға жақын кетті. Соның соңы қанға ұласты.
Генри Киссинджер кезінде: «Ұлы державалардың трагедиясы — олар қарсыласының ниетін емес, мүмкіндігінен қорқады» деген еді. Бұл өте дәл сөз. Себебі кейде мемлекеттер шабуыл жасағысы келмейді. Бірақ олардың күшейіп бара жатқанының өзі өзгелерді үрейлендіреді.
Тарихта мұндай мысал көп. Германия күшейгенде Англия қорықты — Бірінші дүниежүзілік соғыс шықты. Кеңес Одағы күшейгенде АҚШ қорықты — Қырғи-қабақ соғыс басталды. Жапония күшейгенде Америка Тынық мұхитында қақтығысты. Яғни адамзаттың ең үлкен соғыстарының артында көбіне қорқыныш тұрған.
Ал енді Қазақстанға келсек, біз де өте қызық кезеңде тұрмыз. Соңғы жылдары Қазақстанның экономикалық, дипломатиялық және аймақтық салмағы артып келеді. Орта дәліз, Еуропа мен Қытай арасындағы транзит, сирек металдар, цифрлық даму, орта державалық дипломатия — мұның бәрі Қазақстанды бұрынғыдан маңызды етті.
Бірақ «Қазақстаннан Ресей қорқып отыр ма?» деген сұраққа эмоциямен емес, салқын ақылмен қарау керек. Ресей Қазақстанды дәл қазір өзіне тең геосаяси қарсылас ретінде көрмейді. Әскери, экономикалық масштаб мүлде бөлек. Алайда Мәскеу Қазақстанның тым тәуелсізденіп кетуін, толықтай Батыс немесе Қытай орбитасына ауысуын қаламайды. Бұл — факт.
Өйткені үлкен мемлекеттердің бәрі көршісінің кіммен жақындасып жатқанын бақылайды. Ресей Қазақстанның ұлттық санасының күшеюін, түркі интеграциясын, көпвекторлы саясаттың нығаюын мұқият бақылап отыр. Бірақ бұл міндетті түрде «қорқыныш» деген сөз емес. Көбірек — бақылау және ықпалын сақтағысы келу.
Қазақстан үшін ең маңыздысы — эмоцияға емес, ақылды балансқа сүйену. Бізге алып державалардың арасындағы текетіресте біреудің құралы болып кетпеу маңызды. Нұрсұлтан Назарбаев кезінде көпвекторлы саясатты бекер құрған жоқ. Ал қазіргі әлемде бұл бұрынғыдан да маңызды бола түсті.
Фукидид қақпасының ең қорқынышты жері — соғысты жеккөрушілік емес, қорқыныш туғызады. Кейде мемлекеттер бір-біріне шабуыл жасағысы келмейді. Бірақ «ертең кеш болады» деген үрей оларды агрессияға итермелейді.
Сондықтан бүгінгі әлемнің басты сұрағы — Қытай мен АҚШ тарихтағы қателікті қайталай ма, әлде адамзат алғаш рет Фукидид қақпанынан аман шыға ма?
Өйткені егер екі алыптың текетіресі ашық қақтығысқа айналса, бұл енді бір елдің немесе бір аймақтың соғысы болмайды. Бұл бүкіл адамзаттың тағдырын өзгертетін кезеңге айналады.
