Сейсен ӘМІРБЕКҰЛЫ, Dodanews.kz
Таяу Шығыс тағы да жаңа геосаяси дәуірдің табалдырығында тұр. Әлемнің назары Иран мен Парсы шығанағындағы дағдарысқа ауып кеткен сәтте, сахнаның ар жағында мүлде басқа процесс жүріп жатыр. Ол – мұсылман әлеміндегі жаңа әскери-саяси осьтің қалыптасуы. Пәкістан, Сауд Арабиясы және Түркия арасындағы жақындасу енді жай дипломатиялық байланыс немесе қорғаныс саласындағы әріптестік емес. Бұл – ислам әлеміндегі күштер балансын қайта құру әрекеті. Ал Катардың осы форматқа қосылуға ұмтылысы бұл процестің уақытша емес, стратегиялық сипат алғанын көрсетеді.
Соңғы айларда Эр-Рияд, Анкара және Исламабад арасындағы келіссөздердің жиілеуі кездейсоқ емес. 2025 жылы Сауд Арабиясы мен Пәкістан арасында жасалған өзара қорғаныс келісімі бүкіл аймақтағы саяси ландшафтты өзгертті. Құжаттың толық мәтіні құпия сақталғанымен, оның негізгі принципі белгілі: бір тарапқа жасалған шабуыл екінші тарапқа жасалған шабуыл ретінде қабылданады. Бұл – НАТО-ның атақты 5-бабына ұқсас ұжымдық қауіпсіздік формуласы. Бірақ айырмашылығы сол – бұл жолы Батыс емес, ислам әлемі өз қауіпсіздік архитектурасын өзі құруға талпынып отыр.
Мұнда ең маңызды рөлді Пәкістан ойнайды. Өйткені бұл ел – ядролық қаруы бар жалғыз мұсылман мемлекеті. Сауд Арабиясы мұнай мен қаржыға сүйенсе, Түркия қорғаныс өнеркәсібі мен әскери технология жағынан соңғы онжылдықта орасан секіріс жасады. Ал Пәкістанның артықшылығы – ядролық потенциал мен соғыс тәжірибесі. Үндістанмен ұзаққа созылған текетірес, Ауғанстан шекарасындағы қақтығыстар, терроризмге қарсы операциялар Исламабад армиясын аймақтағы ең тәжірибелі күштердің біріне айналдырды.
Сауд Арабиясына Пәкістанның 16 жойғыш ұшақ, мыңдаған сарбаз, дрон эскадрильялары мен әуе қорғаныс жүйелерін жіберуі – символикалық қадам емес. Бұл жаңа әскери пакттың іс жүзінде жұмыс істей бастағанын аңғартады. Әсіресе Пәкістан қорғаныс министрінің “қажет болса, қолдағы мүмкіндіктердің бәрі қолжетімді болады” деп ядролық қаруға қатысты тұспалдауы әлемдік орталықтарды алаңдатты. Өйткені бұл енді тек аймақтық коалиция емес, ядролық көлеңкесі бар альянсқа айналып бара жатыр.
Түркияның бұл процеске қосылуы да өте маңызды. Анкара бүгінде НАТО мүшесі бола тұра, Батысқа толық сенуден қалған мемлекетке айналды. Соңғы жылдары Түркия АҚШ-пен де, Еуропамен де бірнеше стратегиялық қайшылыққа барды. F-35 бағдарламасынан шығарылуы, санкциялық қысым, Сирия мәселесі, Шығыс Жерорта теңізіндегі текетірестер – мұның бәрі Анкараны балама қауіпсіздік жүйесін іздеуге итермеледі. Сондықтан Түркия үшін Пәкістан-Сауд форматына қосылу тек исламдық ынтымақтастық емес, НАТО-ға қарсы сақтандыру механизмі.
Бұл жерде Түркияның әскери-өнеркәсіптік рөлі ерекше. Bayraktar, KAAN, Atak, Altay секілді жобалар Анкараны мұсылман әлеміндегі басты әскери технология экспорттаушысына айналдырды. Пәкістанмен әскери авиация мен кеме жасау саласындағы ынтымақтастық та күшейіп келеді. Түркия бұл одаққа НАТО стандарттарын, заманауи дрон технологияларын және әскери модернизация тәжірибесін алып келеді. Саудиялық капитал мен түрік технологиясы, пәкістандық әскери потенциал қосылса, Таяу Шығыста мүлде жаңа күш орталығы пайда болуы мүмкін.
Ал Катардың осы форматқа қосылуға қызығушылығы тіпті маңызды сигнал. Себебі Доха бұрыннан Түркиямен тығыз байланыста. Түрік әскери базасының Катарда орналасуы, экономикалық және саяси серіктестік екі елді әлдеқашан бір оське біріктіріп қойған. Егер Катар жаңа альянсқа ресми түрде қосылса, онда бұл құрылым тек әскери емес, қаржылық және медиа ықпал тұрғысынан да қуатты болады. Әл-Жазира сияқты медиа ресурстардың ықпалын да ескермеуге болмайды.
Бірақ бұл одақтың астарында одан да үлкен геосаяси есеп жатыр. Негізгі фактор – Иран. Тегеран әлсіреген жағдайда немесе аймақтағы ықпалы шектелсе, бос кеңістікті кім толтырады деген сұрақ туындайды. Түркия, Сауд Арабиясы және Пәкістан дәл қазір осы “пост-ирандық” сценарийге дайындалып жатқандай көрінеді. Бұл – жаңа сунниттік осьтің құрылуы туралы әңгімені қайта жандандырды.
Дегенмен бұл одақты дәстүрлі әскери блок ретінде қарастыру қателік болар еді. Ол әзірге НАТО секілді толық интеграцияланған құрылымға айналмайды. Көбірек саяси координация, әскери өнеркәсіп, барлау және қауіпсіздік саласындағы серіктестік форматы болуы мүмкін. Бірақ қазіргі әлемде дәл осындай икемді одақтар әлдеқайда тиімді болып барады. Өйткені XXI ғасырдың соғыстары енді тек танк пен авиация арқылы емес, технология, киберкеңістік, дрон, ақпараттық ықпал және экономикалық қысым арқылы жүргізіледі.
Бұл процесте Қытайдың көлеңкесі де анық сезіледі. Пәкістан – Пекиннің аймақтағы басты серіктестерінің бірі. Исламабадтағы қытайлық инвестициялар миллиардтаған доллармен есептеледі. Пәкістан армиясының қару-жарағының едәуір бөлігі қытайлық технологияға сүйенеді. Сондықтан Исламабадтың Сауд Арабиясына әскери күш жіберуі Пекиннің үнсіз келісімінсіз болуы мүмкін емес. Қытай ашық араласпағанымен, мұсылман әлеміндегі Батысқа тәуелсіз қауіпсіздік архитектурасының пайда болуына қарсы емес.
АҚШ та бұл процеске қарсы қатты реакция танытып отырған жоқ. Керісінше, Вашингтон Пәкістанды Иранмен диалогтағы делдал ретінде пайдалануға тырысады. Дональд Трамптың Пәкістан армиясының басшылығымен бірнеше рет кездесуі – соның белгісі. Бірақ америкалықтар үшін басты қауіп – Түркияның бұл формат арқылы НАТО-дан саяси тұрғыда алыстай түсуі.
Анкара үшін жаңа альянс ішкі саясатпен де байланысты. 2028 жылғы президенттік сайлау қарсаңында Ердоған билігі Түркияны “аймақтық супердержава” ретінде көрсетуге мүдделі. “Терроризмсіз Түркия” жобасы, күрд мәселесін реттеу әрекеттері, Сирия мен Ирактағы операциялар – бәрі Түркияның шекарасы бойында қауіпсіз белдеу қалыптастыру стратегиясының бөлігі. Ал жаңа исламдық әскери ось осы стратегияның сыртқы тірегіне айналуы ықтимал.
Бүгінде әлем көпполярлы жүйеге өтіп жатыр деген сөз жиі айтылады. Бірақ Таяу Шығыста қазір көпполярлық емес, жаңа мұсылмандық күш орталығының қалыптасу процесі жүріп жатыр. Оның ядросында Түркияның амбициясы, Сауд Арабиясының ақшасы, Пәкістанның ядролық қалқаны және Катардың ықпалы тұр. Егер бұл формат толық іске қосылса, онда ислам әлемі ондаған жыл бойы алғаш рет Батыстан тәуелсіз әскери-саяси конфигурацияға ие болуы мүмкін.
Бұл – жай ғана одақ емес. Бұл – ислам әлемінің жаңа геосаяси оянуының басы болуы ықтимал.
