Таяу Шығыстағы жаңа соғыс әлемдік саясаттағы ең маңызды сұрақтардың бірін қайта алға шығарды: неге Қытай Иранды ашық түрде қорғамайды?Бұл сұрақ кездейсоқ емес. Өйткені бүгінгі күні Қытай экономикасы тұрақты энергия ағындарына тәуелді. Ал сол энергияның үлкен бөлігі дәл Таяу Шығыстан келеді. Оның ішінде Иран да бар.
Соған қарамастан, АҚШ пен Израиль Иранға қысым жасап жатқан кезде Қытай әскери тұрғыда араласып отырған жоқ. Бір қарағанда бұл түсініксіз көрінеді. Бірақ Пекиннің үнсіздігі — әлсіздік емес, ұзақ мерзімді есепке құрылған геосаяси стратегия.
АҚШ Қытайдың энергетикалық жолдарын біртіндеп жабуда
Вашингтон соңғы жылдары Қытайдың энергия көздеріне жету жолдарын қысқартуға тырысып келеді.
Бірінші мысал — Венесуэла. Бұл мемлекет ұзақ уақыт бойы Қытайдың Латын Америкасындағы негізгі серіктестерінің бірі болды. Алайда саяси қысымдар мен санкциялар нәтижесінде Қытай бұл бағыттағы ықпалын әлсіретіп алды.
Енді дәл осындай сценарий Таяу Шығыста қайталануы мүмкін.
Егер Иран әлсіресе немесе тұрақсыздыққа ұшыраса, Қытай тағы бір стратегиялық энергетикалық серіктесінен айырылуы ықтимал.
Бұл тек мұнай мәселесі емес. Бұл — геосаяси ықпал үшін күрес.
Қытай экономикасының Таяу Шығысқа тәуелділігі
Қытай әлемдегі ең ірі энергия импорттаушылардың бірі.
Мұнай жеткізушілерінің құрылымы шамамен мынадай:
- Ресей — шамамен 18%
- Сауд Арабиясы — 14%
- Ирак — 11%
- Малайзия — 11% (бірақ бұл көлемнің бір бөлігі шын мәнінде Иран мұнайы болуы мүмкін)
- Біріккен Араб Әмірліктері — 7%
- Оман — 6%
- Кувейт — 3%
Бұл мұнайдың басым бөлігі әлемдегі ең маңызды теңіз өткелдерінің бірі — Ормуз бұғазы арқылы өтеді.
Бұл бұғаз арқылы:
- Иран мұнайының 100 пайызы
- Кувейт пен Катар мұнайының 100 пайызы
- Ирак мұнайының 97 пайызы
- Сауд Арабиясының 89 пайызы
- Біріккен Араб Әмірліктерінің 66 пайызы
әлемдік нарыққа жеткізіледі.
Яғни Ормуз бұғазы жабылса, ең алдымен зардап шегетіндердің бірі — Қытай.
Қытай флоты араласуға қауқарлы
Теория жүзінде Қытай Иранды қорғауға әскери мүмкіндікке ие.
Бүгінде Қытай әскери теңіз күші әлемдегі ең жылдам дамып жатқан флоттардың бірі.
Соңғы жылдары:
- Қытайда үш авианосец пайда болды
- 2035 жылға қарай олардың саны тоғызға жетуі жоспарланып отыр
- әскери кемелер саны бойынша Қытай флоты АҚШ флотынан асып түсті
Кеме жасау саласында да Қытай әлемдік көшбасшыға айналды. 2025 жылы әлемдік кеме тапсырыстарының 60 пайыздан астамы Қытай зауыттарына тиесілі болды.
Егер Пекин Парсы шығанағына өз кемелерін жіберсе, бұл АҚШ операциясын айтарлықтай қиындатар еді.
Бірақ Қытай бұған бармай отыр.
Пекиннің сақтығы: соғысқа асықпайтын держава
Қытайдың сыртқы саясатында бір негізгі қағида бар: АҚШ-пен тікелей әскери қақтығыстан мүмкіндігінше ұзақ уақыт бойы қашу.
Пекиннің есептеуі қарапайым.
Уақыт өткен сайын:
- Қытай күшейеді
- АҚШ әлсірейді
- әлемдік күш тепе-теңдігі өзгереді
Сондықтан Қытай үшін ең тиімді стратегия — тікелей соғыс емес, стратегиялық сабыр.
Қытай соғысты бақылап отыр
Пекин үшін Таяу Шығыстағы соғыс тағы бір маңызды мүмкіндік.
Бұл — әскери тәжірибе алаңы.
Қытай сарапшылары:
- АҚШ армиясының тактикасын
- жаңа қару түрлерінің қолданылуын
- көпмайданды соғысты басқару тәсілдерін
мұқият бақылап отыр.
Яғни Қытай бұл қақтығысты саяси зертхана ретінде пайдаланып отыр.
Қытай Иранға көмектеспей отыр деген — толық шындық емес
Пекин ашық соғысқа араласпағанымен, Иранға жанама түрде қолдау көрсетіп келеді.
Мысалы:
Спутниктік навигация
Қытай Иранның әскери навигациясын америкалық жүйеден қытайлық Бэйдоу спутниктік жүйесіне көшіруге көмектесті.
Радиоэлектрондық соғыс технологиялары
Қытай Иранның радар және электрондық қорғаныс жүйелерін жаңғыртуға қатысқан.
Қару жеткізу
Кейбір сарапшылар қару-жарақ үшінші елдер арқылы жеткізіліп жатқанын айтады.
Бұл — ашық одақ емес, бірақ стратегиялық қолдау.
Үлкен ойын: Қытай қарсыласын өз қолымен әлсіретуді күтеді
Пекиннің стратегиясы қарапайым емес, бірақ өте тиімді.
Қытай қарсыласымен тікелей соғыспайды. Оның орнына:
- қарсыласының ресурстарын сарқылтады
- геосаяси қақтығыстарды сырттай бақылайды
- экономикалық қуатын күшейтеді
Сондықтан бүгін Қытайдың үнсіздігі әлсіздік емес.
Бұл — ұзақ ойын ойнап отырған державаның сабыры.
Ал сол ойынның соңында кім жеңетіні — әлі белгісіз.
Сейсен ӘМІРБЕКҰЛЫ
Dodanews.kz
