Таяу Шығыстағы ахуал түбегейлі өзгерді. АҚШ пен Израильдің бірлескен әуе соққысынан кейін Иранды 37 жыл басқарған Жоғарғы көшбасшы — Али Хаменеи қаза тапты. Бұл – тек бір елдің басшысының өлімі емес. Бұл – 1979 жылдан бері қалыптасқан Ислам Республикасы жүйесіне жасалған тікелей соққы.
1979 жылғы Iranian Revolution Иранды Батысқа тәуелді монархиядан діни-саяси мемлекетке айналдырған еді. Аятолла Рухолла Хомейни құрған жүйе «тәуелсіздік» пен «қарсылық» идеологиясына сүйенді. 1989 жылы билікке келген Хаменеи осы бағытты жалғастырып, елді ядролық бағдарлама, баллистикалық зымыран әлеуеті және аймақтағы ықпал желісі арқылы жаңа деңгейге шығарды. Ислам революциясы сақшылар корпусы — КСИР тек әскери құрылым емес, экономиканың ірі секторларын бақылайтын, мемлекеттің тірегіне айналған институт болды.
Батыс басылымдары жазғандай, операцияның алғашқы кезеңі — иран билігінің «басын кесу», яғни жоғарғы элитаны жою. Бұған дейін 2025 жылғы маусымда өткен «Midnight Hammer» соққылары ядролық және әскери инфрақұрылымды әлсіреткенімен, режимді шайқалта алмаған еді. Бұл жолы соққы тікелей саяси жүрекке бағытталды.
Қаза тапқандар қатарында:
Қорғаныс министрі Азиз Насирзаде
КСИР қолбасшысы Мохаммед Пакпур
Барлау құрылымдарының жетекшілері
Ядролық зерттеу орталығының (SPND) басшылары
Бұл — Иранның әскери-саяси элитасына жасалған жүйелі соққы.
АҚШ президенті Дональд Трамп бұл операцияны «тарихи әділет» деп атады. Израиль премьері Беньямин Нетаньяху оны «тиранның соңы» деп сипаттады. Вашингтонның есебі айқын: биліктің символдық орталығын жою арқылы режимді іштен шайқалту. Бұл – «бассыздандыру» стратегиясы. Логикасы қарапайым: жүйе бір адамның беделіне сүйенсе, сол адам кеткенде құрылым күйрейді.
Бірақ Иран – Ливия да, Ирак та емес. Хаменеи 86 жаста еді, денсаулығы әлсіз болатын. Элита ықтимал транзитке әлдеқашан дайындалған. Қазір билік уақытша үштікке өтті, оның құрамында президент Масуд Пезешкиан бар. Негізгі сұрақ – КСИР позициясы. Ал бұл құрылымның мүддесі режимнің сақталуымен тікелей байланысты. Олар үшін биліктің құлауы – тек ықпалдан айырылу емес, физикалық қауіп.
Тегеран жауапсыз қалмады. Иран 11 америкалық базаға соққы жасап, Парсы шығанағындағы ахуалды күрт ушықтырды. Нысанаға алынғандар арасында Катардағы Al Udeid Air Base, Бахрейндегі Naval Support Activity Bahrain, БАӘ-дегі Al Dhafra Air Base және Сауд Арабиясындағы Prince Sultan Air Base бар. Дубайда Бурдж-Халифа маңында эвакуация жүргізілді деген ақпарат тарады. Бұл қадамның астарында бір ғана есеп жатыр: соғыс құнын тек АҚШ үшін емес, оның аймақтағы одақтастары үшін де көтеру.
Ормуз бұғазы – Иранның ең үлкен геоэкономикалық тұтқасы. Әлемдік мұнай тасымалының елеулі бөлігі дәл осы тар өткел арқылы өтеді. Егер Тегеран оны толық немесе жартылай жапса, мұнай бағасы күрт өседі. Бұл Парсы шығанағы монархиялары үшін ауыр соққы болмақ. Туризм мен инвестицияға тәуелді елдер тұрақсыздықты көтере алмайды. Иранның стратегиялық ойыны – осы мемлекеттерді Вашингтонға қысым жасауға мәжбүрлеу.
Ал Вашингтон ішкі толқуға үміт артады. Трамп ирандық қауіпсіздік күштеріне «иммунитет» ұсынып, халықты билікті өз қолына алуға шақырды. Алайда Иран қоғамының психологиясы күрделі. Соңғы жылдары әлеуметтік-экономикалық наразылықтар болғанымен, сыртқы соққы жағдайында қоғам консолидациялануы мүмкін. Ұлттық намыс факторы бұл жерде үлкен рөл атқарады.
Егер режим аман қалса, Иран одан әрі милитаризациялануы ықтимал. Ядролық бағдарлама жеделдеуі мүмкін. Керісінше, егер элита ішінде жік түссе, ел тұрақсыздық кезеңіне кіруі ғажап емес. Бірақ бір нәрсе анық: құрлық операциясына АҚШ та, Израиль де барғысы келмейді. Ирак пен Ауғанстан тәжірибесі мұндай сценарийдің саяси және экономикалық бағасы тым жоғары екенін көрсетті.
Қазір аймақтағы басты интрига – уақыт факторы. Иран бірнеше апта соққыға шыдап, жауап соққыларын жалғастыра алса, қысым Вашингтонның өзіне ауысуы мүмкін. Ал егер ішкі тұрақсыздық басталса, режим үшін ең ауыр кезең алда тұр.
Хаменеи өлімі – символдық шек. Бірақ бұл автоматты түрде Ислам Республикасының құлауы деген сөз емес. Керісінше, жүйе өзін сақтап қалу үшін бұрынғыдан да қатаң бола түсуі ықтимал.
Таяу Шығыс тағы да тарихи бұрылыс нүктесінде тұр. Бұл тек Иран мен АҚШ арасындағы текетірес емес. Бұл – аймақтық тәртіптің, энергетикалық қауіпсіздіктің және халықаралық қатынастардың жаңа шындығы.
Алдағы апталар әлемдік саясаттың бағытын айқындауы мүмкін.
Сейсен ӘМІРБЕКҰЛЫ
Dodanews.kz
