Венесуэла да, Иран да – бір-біріне ұқсамайтын, бірақ тағдырында ортақ белгі бар мемлекеттер. Екеуі де санкция астында, екеуі де табиғи ресурсқа бай, екеуінде де халық пен билік арасындағы алшақтық жыл сайын тереңдеп келеді. Бірінде режим күтпеген жерден құлады, екіншісінде әзірге сақталып тұр.
Қазақстан бұл процестерді сырттай бақылап отырған жоқ. Геосаяси, экономикалық және әлеуметтік тұрғыдан алғанда, бұл елдердегі оқиғалар Қазақстан үшін тікелей сабақтар жиынтығы.
1. Ресурсқа байлық – тұрақтылық кепілі емес
Венесуэла – әлемдегі ең бай мұнайлы ел.
Иран – мұнай мен газ қоры жөнінен алғашқы бестікке кіреді.
Қазақстан – уран, мұнай, газ, металдарға бай.
Бірақ үш елге ортақ ақиқат бар:
ресурс табысы әділ бөлінбесе, ол тұрақтылық емес, керісінше әлеуметтік жарылыс әкеледі.
Венесуэлада мұнай элитаны асырады, халық кедейленді.
Иранда мұнай табысы санкция мен жабық экономикада «жоғалды».
Қазақстанда ресурс бар, бірақ халықтың оны күнделікті өмірде сезінуі әлсіз.
Сабақ:
Экономикалық өсім мен халықтың әл-ауқаты арасында алшақтық артса, ол ерте ме, кеш пе саяси проблемаға айналады.
2. Әскер мен күштік құрылым: адалдық кімге?
Венесуэла мысалы көрсетті:
– армия қаруланған,
– техника бар,
– бірақ саяси шешуші сәтте бейтарап қалды.
Иранда керісінше:
– КСИР режиммен тағдырлас,
– экономикалық және идеологиялық тұрғыдан байланысқан,
– сондықтан соңына дейін тұр.
Қазақстан үшін бұл өте нәзік мәселе.
Кез келген мемлекетте күштік құрылым:
- не мемлекет пен заңға адал,
- не жеке тұлғалар мен топтарға тәуелді болады.
Сабақ:
Күштік құрылымдар қоғамнан алшақтаса немесе тек элитаның мүддесіне жұмыс істесе, олар дағдарыс кезінде тұрақтандырушы емес, белгісіз факторға айналады.
3. Халықтың шыдамы – шексіз емес
Иран халқы ондаған жыл санкцияға, қысымға, идеологиялық шектеуге шыдап келді.
Венесуэла халқы инфляция мен тапшылыққа ұзақ төзді.
Бірақ шыдамның да төзудің де шегі бар.
Қазақстанда да:
- инфляция,
- тұрғын үй,
- жұмыссыздық,
- жастардың болашаққа сенімсіздігі сияқты факторлар бар.
Бұл автоматты түрде толқу болады деген сөз емес.
Бірақ билік үшін ең қауіпті нәрсе – халықтың үнсіз наразылығы.
Сабақ:
Халық үндемей жүрсе – бұл келісім емес, көбіне уақытша төзім.
4. Жастар факторы: жаңа буын ескі жүйеге сенбейді
Ирандағы наразылықтың алдыңғы шебінде – жастар.
Олар:
- революцияны көрмеген,
- идеологияға сенбейтін,
- жаһандық ақпарат кеңістігінде өмір сүретін буын.
Қазақстандағы жағдай да ұқсас:
- 30 жасқа дейінгі халық үлесі жоғары,
- әлеуметтік желі – негізгі ақпарат көзі,
- салыстыру бар: «басқа елдерде қалай?»
Сабақ:
Жастарды тек бақылау объектісі ретінде қарау – стратегиялық қателік. Олар – болашақтың емес, бүгіннің факторы.
5. Геосаясатқа арқа сүйеу – қауіпті иллюзия
Венесуэла Қытай мен Ресейге сенді.
Иран да соларға арқа сүйеп отыр.
Бірақ шешуші сәтте:
- Қытай – өз инвестициясын ойлайды,
- Ресей – өз мүддесін бірінші қояды.
Қазақстан үшін бұл аса маңызды.
Көпвекторлы саясат – артықшылық, бірақ ішкі тұрақтылықтың орнын баса алмайды.
Сабақ:
Сыртқы серіктестер режимді емес, мүддені қорғайды.
6. Легитимділік – ең басты дүние
Венесуэлада биліктің легитимділігі жоғалды – армия да, халық та қорғаған жоқ.
Иранда легитимділік әлсірегенмен, толық жойылған жоқ.
Қазақстан үшін ең үлкен стратегиялық ресурс –
экономика да емес, қару да емес, легитимділік.
Ол:
- әділеттілікпен,
- ашықтықпен,
- диалогпен ғана сақталады.
Қорытынды: Қазақстанға арналған негізгі формула
Венесуэла мен Иран тәжірибесі бір формуланы көрсетеді:
Тұрақтылық = экономика + әділет + институттар + сенім
Бір элементі әлсіресе, бүкіл жүйе шайқалады.
Қазақстан үшін бұл елдердің тағдыры – қорқынышты сценарий емес,
бірақ сабақ алатын, таразыға тартып, қортынды шығаратын дүние.
Dodanews.kz
