Reuters агенттігінің хабарлауынша, 1 мамырдан бастап Ресей Қазақстан мұнайының Германияға транзитін «Дружба» құбыры арқылы тоқтатуы мүмкін. Бұл ақпарат ресми түрде толық расталмағанымен, жағдай Қазақстанның энергетикалық қауіпсіздігі мен экспорттық тәуелділігі мәселесін қайтадан күн тәртібіне шығарды деуге болады.
Айта кететін бір жайт, Қазақстан 2023 жылдан бастап Дружба мұнай құбыры арқылы Германияға мұнай жеткізе бастады. Бұл бағыт әсіресе Шведт қаласындағы мұнай өңдеу зауыты үшін маңызды болды. Аталған кәсіпорын Берлин мен Бранденбург өңірін жанармаймен қамтамасыз ететін еді.
2024 жылы Қазақстан бұл бағытта 2,1 млн тонна мұнай экспорттады, ал 2025 жылы көлемді 2,5 млн тоннаға дейін жеткізу жоспарланған –тын. Алайда транзиттің Ресей аумағы арқылы жүзеге асуы бұл бағыттың саяси тәуекелдерге тәуелді екенін көрсетті. Қазақстан мұнай экспортының шамамен 80%-ы Ресей аумағы арқылы өтеді. Негізгі бағыттар: Каспий құбыр консорциумы (Новороссийск портына шығу), «Дружба» жүйесі арқылы Еуропаға жеткізу, Ресейдің Балтық порттары (Усть-Луга) Рас, бұл бағыттар тиімді әрі қалыптасқан инфрақұрылымға ие болғанымен, олар толықтай Ресейдің бақылауында. Геосаяси шиеленістер немесе санкциялық қысым жағдайында Қазақстан экспортына тікелей қауіп төнер анық. Десек те, Қазақстан соңғы жылдары экспорт бағыттарын әртараптандыруға тырысып келеді. Алайда балама жолдардың әрқайсысының өз қиындықтары бар екені белгілі. Мәселен, Транскаспий бағыты (Орта дәліз)
Бұл бағыт Қазақстан мұнайын Каспий теңізі арқылы Әзербайжан арқылы Грузия порттарына, одан әрі Еуропаға жеткізуді көздейді.
Артықшылықтары:
- Ресей аумағын айналып өтеді
- Геосаяси тәуелділікті азайтады
Кемшіліктері:
- Тасымал көлемі шектеулі
- Каспийдегі танкерлік инфрақұрылым толық дамымаған
- Логистика қымбат
Баку–Тбилиси–Джейхан (BTC) құбыры
Баку-Тбилиси-Джейхан құбыры арқылы Қазақстан мұнайын Түркияның Жерорта теңізіндегі порттарына жеткізуге болады.
Артықшылықтары:
- Тікелей әлемдік нарыққа шығу
- Ресейден тәуелсіз бағыт
Кемшіліктері:
- Құбыр қуаты шектеулі
- Қазақстан мұнайы үшін толық бейімделмеген
- Қосымша тасымал (теңіз арқылы) қажет
Қытай бағыты
Қазақстан–Қытай мұнай құбыры арқылы Қытай нарығына экспорт жүзеге асады.
Артықшылықтары:
- Тұрақты сұраныс
- Ресейден тәуелсіз
Кемшіліктері:
- Нарық әртараптандырылмайды (бір бағытқа тәуелділік)
- Баға келісімдері көбіне Қытайға тиімді
Иран арқылы шығу
Теориялық тұрғыда Қазақстан мұнайы Иран арқылы Парсы шығанағына шығуы мүмкін.
Артықшылықтары:
- Қысқа логистикалық жол
- Парсы шығанағы нарықтарына қолжетімділік
Кемшіліктері:
- Санкциялық тәуекелдер
- Саяси тұрақсыздық
Негізгі мәселе: бағыт емес, стратегия
Қазақстан үшін басты мәселе тек маршрут табу емес, экспорттық стратегияны қайта қарау болып отыр. Қазіргі модель – арзан әрі тиімді, бірақ саяси тәуекелдерге тәуелді. Ал балама бағыттар – тәуелсіз, бірақ қымбат және толық дамымаған.
Түйін
Қазақстан мұнай экспортының болашағы әртараптандыруға тікелей байланысты. Ресей арқылы өтетін бағыттар жақын жылдары әлі де негізгі болып қала береді. Алайда геосаяси жағдайлар көрсеткендей, бір бағытқа тәуелді болу – стратегиялық әлсіздік. Сондықтан Қазақстан үшін ең тиімді жол – бірнеше бағытты қатар дамыту: Каспий арқылы, Кавказ арқылы және Қытай бағытын теңгерімді пайдалану. Бұл қысқа мерзімде қымбатқа түссе де, ұзақ мерзімде энергетикалық қауіпсіздікті қамтамасыз етеді.
Азаматхан ӘМІРТАЙ, «Байтақ» Жасылдар партиясының төрағасы
