Қазақстанда жаңа саяси жүйе іске қосылды. Бірақ жаңа жүйенің алғашқы кадрлық шешімдері қоғам күткендей жаңа есімдер әкелген жоқ. Бұл нені білдіреді?
Қазақстан саясаты үшін 31 тамыз ерекше күн болды. Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Ерлан Қаринді вице-президент етіп тағайындады. Ал Олжас Бектенов Үкімет басшысы қызметіне қайта оралды. Екі кандидатураны да Құрылтай мақұлдады.
Соңғы апталарда премьер-министрлікке де, вице-президенттікке де түрлі кандидаттар аталды. Қоғам арасында жаңа есімдер көп айтылды. Бірақ Президенттің таңдауы бұрыннан өз командасында жүрген екі тұлғаға түсті.
Бұл кездейсоқ шешімге ұқсамайды.
Реформа бар, бірақ кадрлық революция жоқ
Қазақстандағы өзгерістерді тек министрлердің ауысуымен өлшеуге болмайды. Жаңа Конституция қабылданып, Құрылтай құрылды, вице-президент институты қайта енгізілді. Алдағы уақытта Қазақстан Халық Кеңесі де жұмысын бастайды.
Яғни саяси жүйенің архитектурасы шынымен өзгерді.
Бірақ оның негізгі саяси өзегі әзірге сақталып отыр.
Ерлан Қарин — соңғы жылдары Президенттің саяси командасында болған тұлға. Мемлекеттік хатшы, Мемлекеттік кеңесші, Президент Әкімшілігі басшысының бірінші орынбасары қызметтерін атқарды. Енді ол жаңа жүйедегі Президенттен кейінгі маңызды конституциялық лауазымға көтерілді.
Бұл — жаңа адамның билікке келуі емес, бұрынғы команданың жаңа саяси жүйедегі жаңа рөлге көшуі.
Бектеновтің қайта тағайындалуы да осы логикаға сай.
Президент Үкімет жұмысына жалпы көңілі толатынын, түбегейлі өзгеріс емес, жекелеген түзетулер жасалуы мүмкін екенін бұған дейін аңғартқан. Сондықтан Үкіметтің отставкаға кетуі оның жұмысына берілген «қанағаттанарлықсыз» деген баға емес. Бұл — жаңа Конституцияға сәйкес билік органдарын қайта қалыптастыру рәсімі.
Демек, бүгін Қазақстанда Үкіметтің бағыты түбегейлі өзгерген жоқ.
Неге жаңа есімдер аз?
Қоғамның басты сұрағы осы.
Жаңа саяси жүйе құрылса, неге биліктің негізгі орындарына жаңа буын өкілдері көптеп келмеді?
Бұған Президенттің таңдаған саяси тәсілі жауап береді: алдымен тұрақтылық, содан кейін жаңару.
Жаңа институттарды іске қосу кезеңінде Президент өзіне сенімді әрі саяси бағытын жақсы білетін адамдарға сүйеніп отыр.
Мұның артықшылығы түсінікті: билік жүйесінде сабақтастық сақталады, басқару дағдарысына жол берілмейді.
Бірақ тәуекелі де бар.
Егер жаңа Конституция мен жаңа институттар пайда болғанымен, негізгі кадрлық шеңбер өзгермесе, қоғамда «атауы өзгергенімен, жүйе өзгерген жоқ» деген пікір қалыптасуы мүмкін.
Сондықтан алдағы министрлер кабинеті маңызды.
Егер онда жаңа буын, жаңа тұлғалар мен жаңа басқару тәсілі көрінсе, бүгінгі өзгерістердің мәні тереңдей түседі.
Қариннің қызметі неге маңызды?
Вице-президент лауазымының қайта енгізілуі — бүгінгі өзгерістердің ішіндегі ең салмақтыларының бірі.
Қарин енді Президент пен Құрылтай, Үкімет пен жаңа қоғамдық институттар арасындағы байланысты қамтамасыз ететін тұлғаға айналуы мүмкін.
Сонымен қатар Конституцияда Президенттің өкілеттігі мерзімінен бұрын тоқтаған жағдайда оның өкілеттігінің алдымен вице-президентке өтетіні белгіленген.
Сондықтан Қариннің тағайындалуын тек бүгінгі кадрлық шешім деп қарау аздық етеді. Бұл — мемлекеттік биліктің сабақтастығын қамтамасыз ететін жаңа тетік.
Дегенмен оның болашақтағы саяси рөлі туралы нақты болжам жасауға әлі ерте.
Бектеновке енді не сын?
Бектеновтің қайта тағайындалуы оған бұрынғы жұмысты жалғастыруға берілген мүмкіндік сияқты көрінуі мүмкін. Бірақ жаңа саяси жағдайда оның міндеті бұрынғыдан да ауыр.
Өйткені енді халық Үкіметті тек есептерімен емес, күнделікті өміріндегі өзгерістермен бағалайды.
Баға өсе ме, әлде төмендей ме? Инфляция тежеле ме? Халықтың нақты табысы арта ма? Жаңа жұмыс орындары пайда бола ма? Кәсіпкерлікке қысым азая ма?
Осы сұрақтарға жауап беретін нәтиже болмаса, ешқандай жаңа Конституция немесе жаңа лауазым халық сенімін автоматты түрде арттырмайды.
Сондықтан Бектеновке бүгін жаңа «несие» берілді деуден гөрі, оған жаңа сынақ берілді деген дұрыс.
Реформаның шынайы өлшемі енді басталады
Бүгінгі өзгерістерді саяси реформа деп атауға негіз бар. Өйткені мемлекеттік жүйенің институттары өзгерді.
Бірақ реформаның шын мәні әлі анықталған жоқ.
Оны енді үш нәрсе көрсетеді:
Құрылтай билікті қаншалықты бақылай алады?
Халық Кеңесі қоғамның шынайы пікірін билікке жеткізе ала ма?
Жаңа буын мемлекеттік басқаруға нақты келе ме?
Егер осы үш сұраққа уақыт өте келе оң жауап берілсе, бүгінгі өзгерістерді Қазақстанның саяси жаңаруы деп бағалауға болады.
Ал әзірге көрініп тұрғаны — саяси жүйе өзгерді, бірақ биліктің негізгі командасы сақталды.
Бұл — революция емес.
Бұл — басқарылатын саяси трансформация.
Енді оның қаншалықты терең болатынын уақыт көрсетеді.
Ал халықтың сенімін кім ақтайтынын жарлықтар емес, нақты нәтиже шешеді.
Сейсен ӘМІРБЕКҰЛЫ, Dodanews.kz
