Мұнай 100 долларға жақындады. Жаңалықтың өзі жақсы естіледі. Бірақ қарапайым қазақстандықтың қалтасына одан қанша ақша түседі? Міне, мәселе осында. Өйткені мұнай қымбаттағанда мемлекет көбірек табыс табады, бірақ оның бәрі халықтың жалақысына айналмайды. «Байлық — мұрат емес, бірлік — мұрат» дейді қазақ. Ал мұнайдан келген байлықты қалай жұмсаймыз? Бұл — бүгінгі күнгі ең маңызды сұрақ.
8 қыркүйекте Brent мұнайы барреліне 98 долларға жуықтады. Бір айдың ішінде баға шамамен 17 пайыз өскен. Негізгі себеп — Таяу Шығыстағы әскери шиеленіс және мұнай тасымалына байланысты тәуекелдер.
Еліміз үшін мұның пайдасы бар. Үкімет 2027 жылғы бюджетті мұнайдың баррелін 70 доллар деп есептеп құрған. Қазір баға одан әлдеқайда жоғары. Демек, мұнай компанияларының түсімі өсіп, мемлекетке түсетін салықтар мен Ұлттық қорға түсетін қаражат та артуы мүмкін.
Бірақ «мұнай 30 долларға қымбаттады, бюджетке де сонша пайыз артық ақша түседі» деген түсінік қате. Мұнайдың әр долларын мемлекет толық алмайды. Өндіру шығыны бар, салық бар, экспорттық маршруттар бар, компаниялардың келісімшарттық міндеттемелері бар.
Ең маңыздысы — Қазақстан мұнайды тек өндіріп қана қоймай, оны сыртқа шығаруы керек. Бұл жерде Каспий құбыр консорциумы — негізгі бағыттардың бірі. Егер әлемдік нарықта мұнай 100 доллар болып, ал экспорттық жолда мәселе туындаса, жоғары бағаның пайдасын толық пайдалану қиын.
Тағы бір қызық нәрсе бар. Мұнай қымбаттаған сайын Қазақстанның кірісі өседі, бірақ әлемде жанармай мен тасымал құны да қымбаттайды. Оның салқыны Қазақстанға да жетеді. Дизель қымбаттаса, жүк тасымалы қымбаттайды. Тасымал қымбаттаса, дүкендегі тауардың бағасына қысым түседі. Яғни бір жағынан қазынаға ақша кіреді, екінші жағынан халықтың шығыны өсуі мүмкін.
Сондықтан 100 долларлық мұнай — бір қарағанда ғана таза пайда.
Қазақстан үшін одан да маңызды мәселе — осы қосымша табысты қайда жұмсау. Егер ол ағымдағы шығындарды жабуға, бюджет көлемін ұлғайтуға ғана кетсе, мұнай қайта арзандағанда бұрынғы мәселелер тағы алдымыздан шығады. «Бір күндік байлыққа мәз болма» деген сөз осындайда еске түседі.
Ал егер артық табыс Ұлттық қорда сақталып, экономикаға ұзақ мерзімде пайда әкелетін жобаларға — энергетикаға, көлікке, өңдеуші өнеркәсіпке, су инфрақұрылымына, технологияға жұмсалса, онда бүгінгі қымбат мұнайдың ертеңгі қайтарымы болуы мүмкін.
Шын мәнінде, Қазақстан үшін ең жақсы жағдай — мұнайдың 100 долларға соғыс пен дағдарыстың кесірінен емес, әлемдік экономиканың тұрақты сұранысы есебінен қымбаттауы. Өйткені геосаяси шиеленіс басылса, бүгінгі «тәуекел сыйақысы» да жоғалады. Баға қайта түсуі мүмкін.
Сондықтан «мұнай 100 доллар болды, Қазақстан байып кетті» деуге әлі ерте.
Мұнай бізге мүмкіндік береді. Бірақ мүмкіндік пен байлықтың арасы жер мен көктей.
Халықтың қалтасына нақты не қалады деген сұрақтың жауабы мұнай бағасында емес, сол мұнайдан түскен қосымша ақшаның қалай жұмсалатынында.
«Есепсіз дүние — берекесіз дүние» дейді қазақ. Мұнайдан келген миллиардтарды да есеппен жұмсай алсақ қана, бүгінгі жоғары баға ертеңгі ұрпаққа пайдасын тигізеді.
Азаматхан ӘМІРТАЙ, «Байтақ» жасылдар партиясының төрағасы
