Қытайдың Нобель сыйлығының лауреаты Мо Янның Қазақстанға сапары қызу талқыланып жатыр. Кездесулер өтті. Құрмет көрсетілді. Қолтаңбалар алынды. Әлеуметтік желілерде суреттер қаптады. Мұның бәрі түсінікті. Әлемдегі ең беделді әдеби марапаттың иегері күнде келе бермейді. Ащы болса да, шындық осы.
Бірақ осы сапардан кейін көкейде бір сұрақ қалғаны да рас.
Мо Ян қазақтың бірде-бір жазушысын білмейді екен. Тіпті өткен ғасырдағы ең ірі қаламгерлердің бірі, түркі дүниесінің мақтанышы Мұхтар Әуезовтің есімін де естімеген болып шықты. Бұл ақпарат қоғамда әртүрлі пікір туғызды. Біреулер бұған таңданса, енді біреулер қалыпты жағдай деп қабылдады.
Шын мәнінде, мәселе Мо Янның Әуезовті білмеуінде емес.
Мәселе – біздің өзімізді қалай бағалайтынымызда.
Қазақстанға ресми сапармен келетінін алдын ала білген жазушының қазақ әдебиеті туралы аздап болса да мәлімет қарап шығуына болар еді. Әдеби дипломатия деген ұғым бар. Өзге елге барғанда сол халықтың мәдениеті мен әдебиетіне құрмет көрсету – қалыптасқан дәстүр. Әсіресе әлемдік деңгейдегі қаламгер үшін бұл артық талап емес.
Алайда біз бұл мәселеге де біржақты қарай алмаймыз. Өйткені Мо Ян қазақ әдебиетін білуге міндетті емес. Ол өз жолымен жүрген жазушы. Өз елінің әдеби кеңістігінде қалыптасқан тұлға. Сондықтан оның білмеуін трагедияға айналдыру орынсыз.
Бірақ қазақ әдебиетінің алыптарын білмейтін адамның алдында өзіміздің кейбір әдеби орта өкілдерінің ерекше таңданыспен, шамадан тыс құрметпен жүгіруі ойландырады.
Неге біз өзгені көкке көтеруге құмармыз?
Неге біз өзіміздің рухани байлығымызды дәл сондай деңгейде бағалай алмаймыз?
Бізде бір түсінік қалыптасқан: Нобель алған адам міндетті түрде бәрінен биік тұрады. Ал Нобель алмағандардың бәрі одан төмен болуы керек сияқты көрінеді. Бұл – қате түсінік.
Нобель сыйлығы әдебиеттегі ең беделді марапаттардың бірі болғанымен, ол ұлылықтың абсолютті өлшемі емес.
Тарихқа қарасақ, Лев Толстой Нобель алмады. Антон Чехов алмады. Марсель Пруст алмады. Хорхе Луис Борхес алмады. Бірақ олардың әлем әдебиетіндегі орнына ешкім күмән келтірмейді.
Керісінше, Нобель алғанымен уақыт өте келе ұмытылған немесе шығармашылығы төңірегінде дау көп туған авторлар да аз емес.
Әдебиеттанушылар ондаған жылдар бойы Нобель сыйлығының айналасында саяси факторлардың ықпалы жөнінде пікір айтып келеді. Кеңес билігін өткір сынаған Александр Солженицынның марапатталуы, Қытай билігімен келіспей шетелге кеткен Гао Синцзяньның лауреат атануы, беларусьтік жазушы Светлана Алексиевичтің сыйлық алуы тек әдеби оқиға ретінде ғана емес, белгілі бір саяси контекст аясында да талқыланғаны белгілі.
Бұл олардың талантын жоққа шығармайды. Бірақ Нобель әрдайым тек әдеби критерийлермен ғана берілетін марапат емес деген пікірдің де бекер айтылмайтынын көрсетеді.
Сондықтан Мо Ян Нобель алды екен деп оны әлем әдебиетінің қол жетпес шыңы ретінде қарастырудың өзі артық.
Әрине, оның талантты жазушы екеніне дау жоқ. «Қызыл гаолян», «Сарымсақ балладалары», «Шарап республикасы», «Өмір мен өлім азабы», «Бақа», «Үлкен кеуделер мен жалпақ бөкселер» секілді шығармалары қазіргі қытай әдебиетінің көрнекті туындылары саналады. Оның шығармаларында халықтық мифология, тарих пен қазіргі қоғамның қайшылықтары шебер астасып жатады.
Бірақ осы тұста тағы бір сұрақ туындайды.
Егер Оралхан Бөкейдің шығармалары ағылшын, француз және испан тілдеріне кең көлемде аударылса не болар еді?
Егер Әбіш Кекілбайдың «Аңыздың ақыры» әлемнің жетекші университеттерінде оқытылса ше?
Егер Мұхтар Мағауиннің тарихи романдары халықаралық әдеби нарыққа кәсіби деңгейде шығарылса ше?
Егер Төлен Әбдіктің «Парасат майданы» ондаған тілде таралса ше?
Егер Қабдеш Жұмаділовтің «Тағдыры» әлем оқырманына жетсе ше?
Онда бүгін біз мүлде басқа әңгімені айтып отырар едік.
Өйткені мәселе талантта емес.
Мәселе – танытуда.
Мәселен, кезінде әлем жапон әдебиетін де толық білген жоқ. Латын Америкасы әдебиетін де толық таныған жоқ. Кейін оларды аударды, насихаттады, жүйелі түрде әлемге шығарды. Нәтижесінде әлем таныды.
Өкінішке қарай, бізде дәл осы жүйелі насихат пен сапалы аударма ісі әлі де кемшін. Сондықтан қазақ әдебиеті әлсіз болғандықтан емес, әлемге толық таныстырылмағандықтан кенже қалып отыр.
Мұхтар Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясы көптеген әдебиеттанушылар тарапынан ХХ ғасырдағы ең ірі эпикалық туындылардың бірі ретінде бағаланған. Оралхан Бөкейдің прозасындағы философиялық тереңдік пен көркемдік қуат кез келген әлемдік әдеби мектеппен қатар тұра алады. Әбіш Кекілбайдың интеллектуалдық прозасы, Мұхтар Мағауиннің тарихи танымы, Төлен Әбдіктің психологиялық ізденістері ешкімнен кем емес.
Бірақ біз оларды әлемге жеткізе алмадық.
Ең өкініштісі – кейде өзіміз де бағалай алмай жүрміз.
Мо Янның Мұхтар Әуезовті білмеуі – Әуезовтің кемшілігі емес.
Бұл – қазақ әдебиетінің халықаралық кеңістікке жеткілікті дәрежеде шығарылмай отырғанының көрінісі.
Ал одан да өкініштісі – өзіміздің әдеби алыптарымызды әлемге танытуға күш салудың орнына, сырттан келген кез келген атақты адамның алдында таңданысқа беріліп кететініміз.
Ұлттың рухани тәуелсіздігі ең алдымен өз құндылықтарын бағалаудан басталады.
Біз Мо Янды құрметтей аламыз. Оның шығармаларын оқи аламыз. Тәжірибесінен үйрене аламыз.
Бірақ сол құрмет өзімізді төмендетудің есебінен болмауы керек.
Өйткені Нобельден де биік нәрсе бар.
Ол – халықтың жадында қалатын әдебиет.
Ойымды түйіндейтін болсам, өзіміздің әдеби алыптарымызды сырттан келген кез келген атақты адамның көлеңкесінде қалдырып қоюымыз – ұлттық санамыздағы әлсіз тұстардың бірі.
Ұлт өзінің рухани құндылықтарына күмәндана бастаған жерде үлкен әдебиет те, үлкен мәдениет те әлсірейді.
Бізге Мо Янға табынудың қажеті жоқ.
Бізге Мо Янды жамандаудың да қажеті жоқ.
Бізге ең алдымен өзімізді тану керек.
Өйткені Мұхтар Әуезовтің ұлылығын Мо Ян білсе де өзгермейді, білмесе де өзгермейді.
Оралхан Бөкейдің талантына Нобельдің мөрі қажет емес.
Әбіш Кекілбайдың биігін Стокгольмдегі комитет анықтамайды.
Әуезовті Мо Ян білмеген шығар. Бірақ бұл Әуезовтің деңгейін төмендетпейді. Керісінше, өз ұлыларын әлемге таныта алмаған біздің дәрменсіздігімізді көрсетеді. Ал одан да қауіптісі – өзіміздің рухани алыптарымызды сырттың атағының тасасында қалдыруға дайын тұратын мінезіміз.
Бұл қасірет пе, әлде ұлттық комплекстің көрінісі ме – оны әркім өзі саралар. Бірақ бір нәрсе анық: өз ұлыларын өзі бағалай алмаған халықты өзгелер келіп бағалай қоймайды.
Ұлттың ұлылығын Нобель анықтамайды. Егер солай болғанда, Толстой ұлы жазушы болмас еді.
Нағыз әдебиетті марапат емес, уақыт өлшейді.
Ал уақыттың таразысына салғанда қазақ әдебиетінің ешкімнің алдында еңсесін түсіретін жөні жоқ.
Сейсен ӘМІРБЕКҰЛЫ, dodanews.kz
