Сейсен ӘМІРБЕКҰЛЫ, dodanews.kz
Орталық Азияда бір қарағанда көзге түсе бермейтін, бірақ болашақ үшін маңызы зор өзгеріс жүріп жатыр. Ресей бұл аймақтан кетіп жатқан жоқ. Алайда бұрынғыдай әскери-техникалық саладағы негізгі, кей жағдайда жалғыз таңдау болудан біртіндеп қалып келеді. Қытай, Түркия, Пәкістан және басқа мемлекеттер Орталық Азия елдерінің қорғаныс нарығына кіріп, Мәскеудің ондаған жылдар бойы қалыптасқан позициясына бәсекелес бола бастады.
Мұны ең алдымен қару-жарақтан көруге болады. Стокгольм халықаралық бейбітшілікті зерттеу институтының дерегіне сәйкес, 2021–2025 жылдары Ресейдің негізгі қару-жарақ экспорты алдыңғы бесжылдықпен салыстырғанда 64 пайызға азайған. Ресейдің әлемдік қару экспортындағы үлесі 21 пайыздан 6,8 пайызға дейін түскен.
Бұл құлдыраудың өзін ғана Ресейдің Орталық Азиядағы ықпалының әлсіреуіне теңеу дұрыс емес. Бірақ оның аймаққа әсер ететін объективті себебі бар: Ресейдің қорғаныс өнеркәсібі қазір ішкі әскери қажеттіліктерін қамтамасыз етуге көбірек бағытталған. Ал дәл осы уақытта Орталық Азия мемлекеттері қарулы күштерін жаңғыртуға кірісті.
Нарықтағы бос кеңістікті Қытай мен Түркия тез толтырып жатыр.
Өзбекстандағы соңғы оқиға соның айқын дәлелі. Тамыздың соңында Өзбекстан аумағында қытайлық Chengdu J-10CE жойғыш ұшақтары ресми түрде көрсетілді. Кемінде алты ұшақтың болғаны туралы мәлімет тарады. Кей деректерде Ташкенттің жалпы 24 ұшақ алуы мүмкін екені айтылады, бірақ бұл санның барлық егжей-тегжейі ресми түрде жарияланған жоқ.
Бұл жерде мәселе алты немесе 24 ұшақта емес. Мәселе — кеңестік және ресейлік авиацияға сүйеніп келген Өзбекстанның жаңа буын әскери авиациясында Қытай технологиясын таңдауы.
Мұны Мәскеуге жасалған саяси демонстрация деп қабылдау асығыстық болар еді. Өзбекстан Ресеймен байланысын сақтап отыр және өзінің сыртқы саясатында көпвекторлы бағыт ұстанады. Бірақ Ташкенттің таңдауы бір нәрсені анық көрсетті: Ресей енді автоматты түрде бірінші нөмірлі жеткізуші емес.
Қазақстандағы жағдай да осы үрдістің басқа қырын көрсетеді. Астана Ресеймен әскери-техникалық ынтымақтастығын сақтап отыр. Бірақ сонымен бірге Түркия, Қытай, Израиль және басқа мемлекеттердің технологияларын да пайдаланып келеді.
Әсіресе дрондар саласындағы өзгеріс маңызды. Қазақстан түркиялық ANKA барлау-соққы дрондарын қолданады. Ал биыл Қазақстан мен Түркия ANKA ұшқышсыз аппараттарын өндіру және техникалық қызмет көрсету бойынша бірлескен кәсіпорын құру туралы жаңа келісімге қол қойды. Қазақстан осылайша ANKA өндірісі Түркиядан тыс іске асатын алғашқы ел болмақ.
Бұл жай ғана қару сатып алу емес. Егер техника ел ішінде өндірілсе, онымен бірге инженерлер даярланады, жөндеу базасы қалыптасады, қосалқы бөлшек өндірісі пайда болады. Яғни шетелдік қару біртіндеп жергілікті әскери-өнеркәсіптік жүйенің бөлігіне айналады.
Міне, Ресей үшін негізгі мәселе де осында.
Бәсеке енді «кім көбірек танк немесе ұшақ сатады?» деген деңгейден өтіп барады. Ең маңызды сұрақ — Орталық Азия армияларының болашақ технологиялық стандарттарын кім қалыптастырады?
Түркияның бұл саладағы мүмкіндігі соңғы жылдары айтарлықтай өсті. 2026 жылы Reuters түрік қорғаныс экспортының 2021 жылдан бері үш есеге өсіп, шамамен 10 миллиард долларға жеткенін жазды. Түркия қазір әскери техникасын әлемнің қырыққа жуық еліне жеткізеді.
Қытайдың артықшылығы бұдан да кең: оның өндірістік қуаты, әскери авиациясы, дрондары, радарлары мен әуе қорғаныс жүйелері бар. Сондықтан Пекин Орталық Азияға бір ғана қару түрін емес, тұтас технологиялық экожүйені ұсына алады.
Қырғызстанның жағдайы өзгеше. Оның әскери бюджеті мен өндірістік мүмкіндігі Қазақстан немесе Өзбекстанмен салыстыруға келмейді. Бірақ Бішкек те әскери-техникалық байланыстарын бір ғана мемлекетпен шектемей келеді. Түркиядан Bayraktar жүйелерін алған Қырғызстан Ресеймен әскери ынтымақтастығын да жалғастырып отыр. 2026 жылғы «Центр-2026» жаттығуларында екі ел әскері FPV дрондарын қоса қолданды.
Сондықтан Орталық Азиядағы процесті «Ресейден бас тарту» деп атау дұрыс емес. Қазіргі шынайы өзгеріс — тәуелділіктің әртараптандырылуы.
Бұрын аймақтағы көптеген армиялардың қару-жарақ қоры, оқыту жүйесі, әскери кадрлары мен техникалық стандарттары Ресеймен тығыз байланысты болды. Енді оған қытайлық, түркиялық, израильдік және басқа технологиялар қосылып жатыр.
Бұл Ресейдің ықпалын бір күнде жоймайды. Кеңестік мұра, әскери инфрақұрылым, кадрлық байланыстар мен қолданыстағы техника әлі де Мәскеуді маңызды серіктес етеді. Бірақ оның ерекше жағдайын өзгертеді.
Ең бастысы — Орталық Азия елдері енді «кімнен қару аламыз?» деген сұрақпен ғана шектелмей, «өзіміз қанша қару өндіре аламыз?» деген сұрақ қоя бастады.
Қазақстандағы ANKA жобасы — осы өзгерістің бір мысалы. Егер мұндай өндірістер Қазақстанда, Өзбекстанда немесе Қырғызстанда көбейсе, аймақ сыртқы жеткізушілерден біртіндеп технология алушы ғана емес, технологияны игеруші тарапқа айналуы мүмкін.
Ал мұндай жағдайда Ресейдің бұрынғы әскери ықпалын сақтау үшін тек арзан қару немесе бұрыннан таныс техниканы ұсыну жеткіліксіз болады. Мәскеуге жаңа технология, дрондар, радиоэлектроника, әуе қорғанысы, бірлескен өндіріс және технология трансфері арқылы бәсекеге түсуге тура келеді.
Сондықтан бүгінгі жағдайды «Ресей Орталық Азиядан кетіп жатыр» деп сипаттау ерте. Бірақ басқа бір тұжырым жасауға негіз жеткілікті: Ресейдің аймақтағы әскери-техникалық монополиясы әлсіреп келеді.
Оның орнын бір ғана Қытай немесе Түркия баспайды. Ең ықтимал сценарий — көпорталықты әскери-технологиялық кеңістіктің қалыптасуы.
Ал бұл жерде Орталық Азия мемлекеттері үшін үлкен мүмкіндік те, үлкен қауіп те бар. Бір жеткізушіге тәуелділіктен құтылып, бес жеткізушіге тәуелді болып қалу — толық дербестік емес. Нағыз стратегиялық дербестік дайын қару сатып алудан емес, өз инженерін, өз өндірісін, өз технологиясын қалыптастырудан басталады.
Сондықтан мәселе ертең Ресейдің орнын кім басатынында емес. Мәселе — Орталық Азияның өз қауіпсіздігінің тізгінін қаншалықты өз қолына ала алатынында.
Ал Ресей үшін ең маңызды сұрақ бұдан да қарапайым: Мәскеу Орталық Азияға бұрынғы қаруын ғана ұсына ма, әлде жаңа технологиялық бәсекеге дайындала ма?
Өйткені аймақтағы әскери нарық өзгеріп қойды. Енді Ресей жалғыз ойыншы емес.
