АҚШ пен Иран арасындағы кезекті шиеленіс ашық соғыс фазасынан уақытша үзіліс алғанымен, бұл тек әскери әрекеттердің бәсеңдеуі ғана. Негізгі қысым енді теңіз арқылы жүргізіліп жатыр. Вашингтон классикалық блицкригтен бас тартып, Тегеранды біртіндеп тұншықтыру стратегиясына көшті. Бұл тәсіл сырт көзге баяу көрінгенімен, экономикалық тұрғыдан әлдеқайда ауыр. Бомбалар қалдырған қиратуларды уақыт өте қалпына келтіруге болады, ал теңіз блокадасы күн сайын елдің тынысын тарылтады — экспорттан түсетін табысты жояды, импортты тежейді және ең қауіптісі, экономикалық тұрақтылық иллюзиясын күйретеді.
Иран бұл кезеңге әлсіреген күйде келді. Соңғы әскери қақтығыстар инфрақұрылымға соққы беріп, өндірістік байланыстарды бұзды. Бағалар күрт өсіп, жұмыссыздық артты. Кейбір тауарлардың құны шамамен 40 пайызға қымбаттағаны айтылып жатыр, ал International Monetary Fund ел экономикасының 6 пайыздан астам қысқаруын болжайды. Бұл толық күйреу емес, бірақ жүйенің беріктігі әлсірегені анық.
Ең үлкен соққы — сыртқы саудаға. Иран үшін мұнай экспорты тек табыс көзі емес, бүкіл экономикалық жүйенің тірегі. Блокада тәулігіне шамамен 1,7–2 миллион баррель мұнай экспортын қауіпке тіреді. Мұнай бағасы 90–100 доллар деңгейінде болған жағдайда, бұл ай сайын бірнеше миллиард доллар жоғалту деген сөз. Бұған мұнай-химия экспортының тоқтауын қосыңыз — жылына шамамен 13 миллиард доллар табыс әкелетін сектор. Қарапайым есептің өзі Тегеранның ай сайын ондаған миллиард долларға дейін жоғалтуы мүмкін екенін көрсетеді.
Бірақ мәселе тек экспортта емес. Импорттың қысқаруы әлдеқайда қауіпті. Food and Agriculture Organization деректеріне сүйенсек, Иран азық-түлік пен ауыл шаруашылығы өнімдерінің маңызды бөлігін сырттан алады. Мысалы, жүгеріге тәуелділік 90 пайыздан асады, бидайға — шамамен 15 пайыз. Бұл тек азық-түлік емес, бүкіл өндірістік циклдің негізі. Жем-шөптің жетіспеуі мал шаруашылығын әлсіретеді, тыңайтқыш тапшылығы келесі егінге әсер етеді, ал өндірістік компоненттердің кешігуі зауыттардың тоқтауына әкеледі.
Иранның негізгі сауда серіктестері — China, India, Turkey, Germany және Парсы шығанағы елдері. Бұрын бұл жеткізілімдердің басым бөлігі теңіз арқылы жүзеге асатын. Енді сол артериялар жабылғанда, балама жолдар әлдеқайда қымбат әрі көлемі жағынан шектеулі болып отыр.
Тегеран бұл сценарийге мүлде дайын болмады деу қате болар еді. 2025 жылғы қысқа, бірақ ауыр соғыстан кейін ел билігі экономиканы бейімдей бастады. Дағдарыс штабтары құрылды, кедендік рәсімдер жеңілдетілді, стратегиялық тауарлар үшін «жасыл дәліздер» енгізілді. Тіпті ең қиын кезеңде де миллиондаған тонна жүк ел ішінде тасымалданып, базалық қажеттіліктер қамтамасыз етіліп отырды. Бұл Иранның ішкі логистикасы әлі де жұмыс істеп тұрғанын көрсетеді.
Алайда мұндай мобилизациялық шаралар уақыт ұтуға ғана көмектеседі. Олар теңіз саудасының орнын толық баса алмайды. Құрлық бағыттары — Turkey, Iraq және Каспий арқылы өтетін маршруттар — белгілі бір деңгейде «өкпе» қызметін атқара алады. Мысалы, Ресей Каспий теңізі арқылы астық жеткізуді арттырып жатыр. Бірақ бұл жеткізілімдердің көлемі теңіз саудасымен салыстырғанда әлдеқайда аз.
China Иран үшін басты экономикалық тірек болып қала береді. Бұған дейін иран мұнайының 80 пайыздан астамын сатып алып келген Бейжің белгілі бір деңгейде қолдау көрсетіп отыр. Бірақ бұл қолдау толыққанды құтқару емес — көбіне саяси және ішінара экономикалық демеу.
Осының бәрі бір қарапайым қорытындыға әкеледі: теңіз блокадасы — бұл бір сәттік соққы емес, ұзаққа созылатын қысым. Оның әсері бірден емес, кезең-кезеңімен сезіледі. Алғашында баға өседі, кейін тапшылық пайда болады, одан кейін өндіріс қысқарады, ең соңында әлеуметтік тұрақтылық шайқалады.
Сұрақ — Иран мұндай қысымға қанша уақыт төтеп бере алады? Тарих көрсеткендей, санкциялар мен блокадаларға бейімделу мүмкін. Бірақ қазіргі жағдайдың ерекшелігі — қысымның бір мезетте барлық бағытта жүруі: қаржы, логистика, азық-түлік және энергетика. Бұл классикалық экономикалық дағдарыстан гөрі, баяу тұншығуға көбірек ұқсайды.
Сейсен ӘМІРБЕКҰЛЫ
dodanews.kz
