XXI ғасырда Орталық Азия аймағы әлемдік геосаясаттағы маңызды кеңістіктердің біріне айналды. Бұл өңірде әсіресе үш мемлекет – Қазақстан, Ресей және Қытай арасындағы саяси-экономикалық байланыстар аймақтың болашағын айқындайтын негізгі факторлардың бірі болып отыр.
Қазақстан географиялық тұрғыдан Еуразия құрлығының дәл ортасында орналасқан мемлекет. Солтүстігінде Ресей, шығысында Қытай, ал батысында Каспий теңізі арқылы Еуропа нарығына шығатын жол бар. Мұндай географиялық орналасу елді Еуразиядағы стратегиялық транзиттік көпірге айналдырып отыр.
Осы себепті Қазақстан бір мезгілде бірнеше геосаяси орталықтың ықпалында қалып отыр. Ресей тарихи және әскери ықпалын сақтауға тырысса, Қытай экономикалық және инвестициялық ықпалын күшейтіп келеді. Ал Қазақстан бұл жағдайдың ішінде көпвекторлы сыртқы саясат жүргізу арқылы тепе-теңдікті сақтауға ұмтылады.
Ресей факторы: тарихи ықпал және интеграциялық байланыстар
Қазақстан мен Ресей арасындағы байланыс – посткеңестік кеңістіктегі ең тығыз қарым-қатынастардың бірі. Екі ел арасында ұзындығы 7600 шақырымнан асатын әлемдегі ең ұзын құрлық шекарасы бар.
Қазақстан Ресеймен бірқатар интеграциялық ұйымдарға мүше:
Еуразиялық экономикалық одақ
Ұжымдық Қауіпсіздік Шарты Ұйымы
Бұл ұйымдар экономикалық интеграция мен әскери-қауіпсіздік саласындағы ынтымақтастықты қамтамасыз етеді.
Ресей Қазақстан экономикасы үшін маңызды сауда серіктесі болып қала береді. Екі ел арасындағы сауда айналымы ондаған миллиард долларды құрайды. Қазақстан импортында ресейлік тауарлардың үлесі айтарлықтай жоғары, әсіресе:
өнеркәсіп өнімдері
машина жасау
энергетикалық жабдықтар
Сонымен бірге Ресейде жұмыс істейтін миллиондаған Орталық Азия еңбек мигранттары аймақ экономикасына әсер ететін маңызды фактор болып отыр.
Алайда соңғы жылдары Ресейдің аймақтағы ықпалына бірқатар геосаяси оқиғалар әсер етті. Соның ішінде ең маңыздысы – Ресей Украина қақтығысы.
Бұл соғыс Ресейге қарсы халықаралық санкциялар енгізілуіне алып келіп, оның экономикалық мүмкіндіктерін әлсіретті. Нәтижесінде Орталық Азия елдері, соның ішінде Қазақстан, сыртқы экономикалық байланыстарын әртараптандыруға кірісті.
Қытайдың экономикалық экспансиясы
Соңғы онжылдықта Орталық Азиядағы ең белсенді экономикалық ойыншы – Қытай.
Xi Jinping жариялаған Belt and Road Initiative жобасы аймақтағы инфрақұрылымдық және сауда байланыстарын жаңа деңгейге көтерді.
Қытайдың Орталық Азиямен сауда көлемі соңғы жылдары қарқынды өсіп келеді. Сарапшылардың бағалауынша, 2024 жылы аймақ пен Қытай арасындағы тауар айналымы шамамен 95 млрд долларды құрады, ал 2025 жылы бұл көрсеткіш 100 млрд доллардан асты.
Бұл сауда көлемінің жартысына жуығы Қазақстанға тиесілі. Қазақстан мен Қытай арасындағы сауда айналымы 40 млрд доллардан асады.
Қытайдың Қазақстан экономикасындағы қатысуы бірнеше салада байқалады:
энергетика
инфрақұрылым
логистика
өнеркәсіп
Қазақстанда мыңдаған қытай капиталы бар компаниялар жұмыс істейді. Қытай инвестициясының жиынтық көлемі ондаған миллиард долларды құрайды.
Ең маңызды жобалардың бірі – Еуразия арқылы өтетін құрлықтық көлік дәліздері. Қазақстан Қытай мен Еуропа арасындағы жүк тасымалында негізгі транзиттік мемлекетке айналып отыр.
Энергетикалық геосаясат
Қазақстан – табиғи ресурстарға бай мемлекет. Елде шамамен 30 миллиард баррель мұнай қоры бар. Сонымен қатар Қазақстан әлемдегі ең ірі уран өндірушілердің бірі.
Қазақстан мұнайының негізгі бөлігі Ресей арқылы өтетін құбыр жүйесімен экспортталады. Бұл энергетикалық салада белгілі бір тәуелділік тудырады.
Сондықтан Қазақстан соңғы жылдары экспорт бағыттарын әртараптандыруға күш салып келеді. Оның ішінде:
Қытайға мұнай жеткізу
Каспий арқылы Еуропаға шығу
Транскаспий көлік дәлізін дамыту
Бұл стратегия Қазақстанның геосаяси тәуелділігін азайтуға бағытталған.
Көпвекторлы саясат: теңгерім дипломатиясы
Қазақстан сыртқы саясатта көпвекторлы дипломатия қағидасын ұстанады. Бұл саясат алғаш рет тәуелсіздік жылдарының басында қалыптасқан.
Көпвекторлы саясаттың негізгі мақсаты:
бір ғана державаға тәуелді болмау
түрлі геосаяси орталықтармен теңгерімді қатынас орнату
экономикалық серіктестер санын көбейту
Қазақстан Ресеймен стратегиялық серіктестікті сақтай отырып, Қытаймен экономикалық ынтымақтастықты дамытып келеді. Сонымен қатар ел Батыс мемлекеттерімен де энергетикалық және инвестициялық байланыстарын жалғастырып отыр.
Бұл саясат Қазақстанға геосаяси маневр жасауға мүмкіндік береді.
Орталық Азиядағы ықпал үшін бәсеке
Қытай мен Ресейдің Орталық Азиядағы ықпалы әртүрлі бағытта жүзеге асады.
| Ресей | Қытай |
|---|---|
| әскери қауіпсіздік | экономика |
| тарихи-мәдени байланыс | инвестиция |
| еңбек миграциясы | инфрақұрылым |
Сарапшылардың пікірінше, соңғы жылдары экономикалық ықпал тұрғысынан Қытай Ресейден басым түсе бастады.
Дегенмен Ресей қауіпсіздік және әскери салада маңызды ойыншы болып қала береді.
Қазақстан алдында тұрған негізгі тәуекелдер
Қазақстан үшін геосаяси жағдай бірқатар тәуекелдер де туғызады.
Біріншіден, экономикалық тәуелділік қаупі бар. Қытай инвестициясының артуы ел экономикасына үлкен ықпал етуі мүмкін.
Екіншіден, Ресей мен Қытай арасындағы геосаяси бәсеке Қазақстанға қысым түсіру ықтималдығын арттырады.
Үшіншіден, Қазақстан экономикасы әлі де шикізат экспортына тәуелді.
Сарапшылардың пікірінше, Қазақстан экономиканы әртараптандырмаса, бұл тәуелділік ұзақ мерзімді қауіпке айналуы мүмкін.
Түйін
Қазақстан бүгінгі күні Еуразия геосаясатының маңызды түйіндерінің бірінде тұр. Ресей – тарихи және әскери серіктес болса, Қытай – экономикалық ықпалы күшейіп келе жатқан алып держава.
Осы екі күштің ортасында орналасқан Қазақстан үшін ең тиімді жол – көпвекторлы саясатты жалғастыру.
Бұл саясат елге геосаяси тепе-теңдікті сақтауға, инвестиция тартуға және халықаралық аренада дербес позиция ұстануға мүмкіндік береді.
Дегенмен жаһандық саясат күрделене түскен сайын бұл баланс саясатын сақтау барған сайын қиын бола түсуде. Сондықтан Қазақстан үшін басты міндет – экономиканы әртараптандыру, транзиттік әлеуетті дамыту және сыртқы саясаттағы теңгерімді сақтай білу.
Егер бұл стратегия сәтті жүзеге асса, Қазақстан Еуразиядағы негізгі геоэкономикалық хабтардың біріне айналуы әбден мүмкін.
Сейсен ӘМІРБЕКҰЛЫ
Dodanews.k
