Сенбі күні таңертең United States of America пен Israel күштері Iran аумағына кең ауқымды әуе-ракеталық соққы жасады. Нысанаға үкіметтік инфрақұрылым, Ислам революциясы сақшылары корпусының объектілері, әуе қорғанысы жүйелері және ядролық бағдарламаға қатысты кешендер алынғаны мәлімделді. Тегеран жауап ретінде Израильге және аймақтағы америкалық базаларға қарсы көптолқынды шабуыл бастағанын хабарлады.
Бұл тек кезекті эскалация емес. Сараптамалық бағалауларға сүйенсек, қазіргі қақтығыс соңғы онжылдықтардағы ең ауқымды әскери текетіреске айналу қаупін туғызды.
Әскери операциялардың ауқымы
АҚШ пен Израиль алғашқы тәулікте ондаған нысанаға соққы бергені хабарланды. Әскери сарапшылардың бағалауынша:
400–500-ге дейін заманауи ұшақ (F-35, F-15, F-16 типтері) операцияға жанама немесе тікелей тартылуы мүмкін;
2 авианосецтік соққы тобы Парсы шығанағы мен Жерорта теңізі бағытында әрекет етуі ықтимал;
ондаған эсминец пен крейсер қанатты зымырандармен (Tomahawk) жабдықталған;
аймақтағы америкалық әскери базалар (Катар, Кувейт, Бахрейн) логистикалық тірек ретінде пайдаланылуда.
Вашингтон операция мақсаты – Иранның ядролық қару жасау әлеуетін жою екенін мәлімдеді. Соққылар Фордо, Натанз және Исфахан маңындағы нысандарға бағытталғаны айтылды. АҚШ президенті Donald Trump Иранның ядролық қаруға ие болуына жол берілмейтінін тағы қайталады.
Израиль премьер-министрі Benjamin Netanyahu бұл әрекетті ұлттық қауіпсіздік мүддесімен түсіндірді.
Иранның әскери әлеуеті
Иран – классикалық әскери держава емес, бірақ асимметриялық соғыс стратегиясында тәжірибелі мемлекет.
Негізгі мүмкіндіктері:
2 000–3 000 аралығында әртүрлі қашықтықтағы баллистикалық зымырандар;
орта қашықтықтағы зымырандардың ұшу радиусы – 1 000–2 000 км;
дрон өндірісі бойынша аймақтағы жетекші елдердің бірі;
гипердыбыстық «Fattah» зымырандары туралы мәлімдемелер;
Парсы шығанағында миналау және кеме қатынасын бұғаттау әлеуеті;
аймақтағы одақтас күштер: Ливандағы Hezbollah, Ирактағы шиит жасақтары, Йемендегі хуситтер.
Иран «Шынайы уәде – 3» операциясы аясында Израиль аумағына және америкалық базаларға зымырандар ұшырғанын мәлімдеді. Израиль әуе қорғанысы, соның ішінде Arrow жүйесі және америкалық теңіз платформалары көптеген нысаналарды тосып қалғанын хабарлады.
Алайда толық тосқауыл қою мүмкін емес: зымырандардың аз бөлігі нысанаға жетсе де, стратегиялық және психологиялық әсер айтарлықтай болуы мүмкін.
Құқықтық және саяси өлшем
Russia бұл соққыларды халықаралық құқыққа қайшы деп бағалады және БҰҰ мен МАГАТЭ-ні араласуға шақырды.
АҚШ ішінде де Конституцияға сәйкес Конгрестің рұқсатынсыз кең ауқымды соғыс бастау мәселесі талқылануда. Бұл ішкі саяси фактор операция ұзақтығына ықпал етуі мүмкін.
Стратегиялық мақсат: тежеу ме, әлде режим ауыстыру ма?
Ресми түрде операцияның мақсаты – ядролық инфрақұрылымды жою. Алайда алғашқы соққылар үкімет ғимараттары мен шешім қабылдау орталықтарына бағытталғаны туралы ақпарат режимге қысым жасау стратегиясын да меңзейді.
Бірақ Иран – 85 миллион халқы бар мемлекет. Сыртқы шабуыл:
билікті әлсіретуі мүмкін;
немесе керісінше, қоғамды біріктіруі ықтимал.
2003 жылғы Ирак сценарийін қайталау үшін құрлық операциясы қажет. Ал Иран аумағы Ирактан төрт есе үлкен, халқы да бірнеше есе көп. Құрлықтық интервенция жүздеген мың әскери контингентті талап етеді. Қазіргі кезеңде ондай дайындық белгілері байқалмайды.
Экономикалық фактор
Парсы шығанағындағы тұрақсыздық:
Ормуз бұғазы арқылы әлемдік мұнайдың шамамен 20%-ы өтеді;
бұғаз жабылса немесе қауіп күшейсе, мұнай бағасы күрт көтерілуі ықтимал;
жаһандық инфляция қайта үдеуі мүмкін;
жеткізу тізбектері бұзылады.
Энергия нарығының күйзелісі тек аймақ елдеріне емес, Еуропа мен Азияға да әсер етеді.
Үш ықтимал сценарий
1. Қысқа, бірақ қарқынды соғыс (1–2 апта)
Мақсатты соққылардан кейін тараптар дипломатиялық арнаға қайта оралады. Ең ықтимал нұсқа – шектеулі әскери алмасу.
2. Ұзақ ракеталық-әуе қақтығыс (1 ай және одан көп)
Инфрақұрылымға жүйелі соққылар, прокси күштердің белсенділігі, мұнай нарығының тұрақсыздануы.
3. Аймақтық кеңею
Ливан, Ирак, Йемен, Парсы шығанағы елдерінің тартылуы. Бұл жағдайда қақтығыс көпжақты сипат алып, Таяу Шығыстағы қауіпсіздік архитектурасы түбегейлі өзгеруі мүмкін.
Қорытынды
Қазіргі ахуал – соңғы жиырма жылдағы ең қауіпті кезеңдердің бірі. Әскери тұрғыдан АҚШ пен Израильдің технологиялық басымдығы айқын. Бірақ Иранның географиясы, зымыран әлеуеті және асимметриялық мүмкіндіктері соғысты қымбат әрі ұзақ етуі ықтимал.
Негізгі сұрақ – тараптардың саяси еркі. Егер мақсат тек тежеу болса, қақтығыс шектеулі аяда қалуы мүмкін. Ал егер есеп режимді өзгертуге құрылған болса, аймақ ұзақ мерзімді тұрақсыздық дәуіріне кіруі ықтимал.
Сонымен,Таяу Шығыс тағы бір тарихи бетбұрыс алдында тұр.
Сейсен ӘМІРБЕКҰЛЫ
dodanews.kz
