АҚШ пен Иран арасындағы шиеленіс тағы да қауіпті межеге жетті. Соңғы күндері Вашингтонның риторикасы қатаңдап, әскери дайындық айқын сипат алды. Ақ үй Тегеранға қысқа мерзім ішінде «мәнді келісімге» келуді талап етіп отыр. АҚШ президенті Donald Trump Иранға нақты уақыт бергенін мәлімдеді. Ал Пентагон аймаққа соңғы жиырма жылдағы ең ірі әскери топтамалардың бірін шоғырландырды. Мұндай ауқым 2003 жылғы Iraq War қарсаңындағы дайындықты еске түсіреді.
USS Abraham Lincoln бастаған соққы тобы Иранға жақын аймаққа кірді. Оның артынан USS Gerald R. Ford авианосеці де бағыт алуы мүмкін деген ақпарат бар. Әуеде – бесінші буын жойғыштар, теңізде – басқарылатын зымырандары бар эсминецтер. Бұл жай ғана қысым көрсету емес, нақты әскери сценарийдің пысықталғанын аңғартады. Егер соққы жасалса, ол бір реттік символикалық әрекетпен шектелмей, бірнеше аптаға созылатын жүйелі науқанға айналуы ықтимал.
Тегеран да үнсіз отырған жоқ. Иран билігі шабуыл аймақтық соғысқа ұласатынын ашық ескертті. Бұл елдің әскери доктринасы тікелей майданнан гөрі асимметриялық жауапқа сүйенеді. Парсы шығанағындағы америкалық базалар, аймақтағы теңіз жолдары, тіпті Israel аумағы нысанаға айналуы мүмкін. Израиль армиясының жоғары дайындық режиміне көшуі жағдайдың қаншалықты күрделі екенін көрсетеді. Тегеран соққыны тек әскери объектілерге емес, геосаяси тепе-теңдікке қарсы жасалған әрекет ретінде қабылдайды.
Мәселенің тағы бір қыры – Ормуз бұғазы. Әлемдік мұнай тасымалының едәуір бөлігі осы тар өткел арқылы өтеді. Егер Иран оны уақытша жабуға тырысса, мұнай бағасы күрт өсіп, жаһандық экономика жаңа турбулентті кезеңге өтеді. Бұл тек аймақтық емес, әлемдік дағдарысқа айналуы ықтимал.
Қазіргі жағдайда ерекше назар аудартатын фактор – Russia мен China-дың Иранмен бірлескен теңіз жаттығулары. Ормуз маңындағы бұл маневрлер тікелей соғысқа араласу деген сөз емес. Алайда олардың өзі-ақ АҚШ әскери жоспарлауына қосымша тәуекел енгізеді. Кездейсоқ инцидент, барлау ақпаратының алмасуы немесе геосаяси қысым – мұның бәрі есепке алынуы тиіс факторлар. Үштік форматтағы ынтымақтастық Вашингтонға аймақта енді тек бір елмен емес, кеңірек конфигурациямен санасу қажеттігін көрсетеді.
Енді басты сұрақ: ертең соғыс бастала ма? Қысқа мерзімде шектеулі соққы ықтималдығы жоғары. Вашингтон Иранның ядролық және зымыран инфрақұрылымына дәлме-дәл соққы жасап, операцияны «жылдам әрі нәтижелі» форматта аяқтауға тырысуы мүмкін. Бұл ішкі саяси есеппен де байланысты. Ұзаққа созылған соғыс Ақ үйге тиімсіз. Ал жылдам операция саяси ұпай әкелуі ықтимал.
Бірақ Иран – 2003 жылғы Ирак емес. Географиясы кең, әскери инфрақұрылымы шашыраңқы, аймақтағы одақтастық желісі қалыптасқан. Егер Тегеран қарсыласты ұзаққа созылған текетіреске тарта алса, Вашингтон үшін шығын көбейеді. Мұндай жағдайда қақтығыс бақылаудан шығып, аймақтық соғысқа айналуы мүмкін.
Дегенмен соңғы сәттегі дипломатиялық үзіліс ықтималдығын да жоққа шығаруға болмайды. Әскери күшті шоғырландыру – кейде келіссөз үстеліндегі позицияны күшейтудің амалы. Егер тараптар бет-беделін сақтайтын формула тапса, уақытша келісімге келуі ғажап емес.
Бүгінгі ахуал – шын мәнінде жүйке соғысы. Қару да, сөз де дайын тұр. Бір ғана қате есеп немесе кездейсоқ оқиға Таяу Шығысты тағы бір ауқымды қақтығысқа итермелеуі мүмкін. Ал әзірге әлем демін ішіне тартып, Вашингтон мен Тегеранның келесі қадамын күтіп отыр.
Сейсен ӘМІРБЕКҰЛЫ
Dodanews.kz
