Бұл тақырыпты талай рет қозғадық. Дегенмен оған қайта оралуға себеп бар. Қазір Қазақстанда саяси реформалармен қатар экономиканы әртараптандыру мәселесі де күн тәртібіне шықты. Демек, ел үшін тиімсіз экономикалық келісімдер мен келісімшарттарды қайта қарастыратын кезең келгендей. Рас, тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында Қазақстан таңдау жасаған жоқ – аман қалу үшін шешім қабылдады. Экономика күйреді, өндіріс тоқтады, бюджет бос қалды. Осындай жағдайда мемлекет шетелдік инвесторларға есігін айқара ашуға мәжбүр болды. Соның нәтижесінде Каспий қайраңындағы Қашаған, Батыс Қазақстандағы Қарашығанақ және Теңіздегі алып кен орындарына трансұлттық компаниялар келді. Олардың қатарында Chevron мен ExxonMobil сияқты әлемдік энергетикалық алыптар бар еді. Бұл сөзсіз тарихи бетбұрыс болатын.
Алайда сол бетбұрыс кезінде жіберілген кейбір стратегиялық қателіктердің салмағы бүгінге дейін сезіліп келеді. 1990-жылдары жасалған өнімді бөлу туралы келісімдер (ӨБК) сол кезеңде «инвестиция тартудың жалғыз жолы» ретінде ұсынылды. Оның логикасы қарапайым еді: инвестор қаржы салады, технология әкеледі, тәуекелді өз мойнына алады. Есесіне, салған қаражатын толық қайтарып алғанға дейін өндірілген мұнайдың елеулі бөлігін иеленеді. Теорияда бұл модель әділетті көрінгенімен, практикада Қазақстан үшін әрдайым тиімді бола бермеді.
Бірінші мәселе – келіссөз позициясының әлсіздігі. Жас мемлекетте тәжірибелі келіссөзшілер аз болды, құқықтық база толық қалыптаспаған, геологиялық деректер де толық ашылмаған еді. Нәтижесінде инвесторларға кең көлемде салықтық және кедендік жеңілдіктер ұсынылып, мемлекет табыстың елеулі бөлігін кейінге қалдыруға келісті.
Екінші мәселе – «шығынды қайтару» механизмінің шамадан тыс икемділігі. ӨБК аясында компаниялар барлау, инфрақұрылым, жөндеу және басқару шығындарын өндірілген өнім есебінен өтейді. Алайда осы шығындардың мөлдірлігі мен тиімділігі төңірегіндегі даулар жылдар бойы жалғасып келеді. Әрбір техникалық кідіріс, әрбір апат немесе қосымша жоба бюджетке түсетін үлесті кейінге ысырып отырды. Соның салдарынан мемлекет ұзақ уақыт бойы мұнай табысының шектеулі бөлігін ғана алып келді.
Үшінші мәселе – экспорттық инфрақұрылымның тар шеңберде қалыптасуы. Қазақстан мұнайының негізгі бөлігі Каспий құбыр консорциумы арқылы экспортталады. Бұл бағыт тиімді әрі ауқымды болғанымен, балама бағыттардың аздығы стратегиялық тәуекел туғызды. Геосаяси шиеленістер күшейген сайын құбыр желілерінің тек экономикалық емес, саяси ықпал тетігіне де айналатыны айқын байқалды.
Төртінші мәселе – ұлттық кадрлық және технологиялық саясаттың баяу дамуы. Ірі жобаларға шетелдік операторлар жетекшілік етті, ал технологиялық ноу-хаудың толыққанды трансферті жүзеге аса қойған жоқ. Соның салдарынан Қазақстан сервистік және инжинирингтік әлеуетін дамытуда біраз уақыт жоғалтты. Өндіріс көлемі артқанымен, қосылған құнның едәуір бөлігі ел ішінде қалмады. Әрине, бұл шешімдерді сол уақыттың тарихи контекстінен бөліп қарау әділетсіз болар еді. Егер сол келісімдер жасалмағанда, Қашаған мен Қарашығанақтағы өндіріс ондаған жылға кешігуі мүмкін еді. Мұнай секторы экономиканың негізгі локомотивіне айналып, Ұлттық қор құрылды, әлеуметтік бағдарламалар қаржыландырылды, инфрақұрылым жаңартылды. Яғни бұл саясаттың пайдасы да болды. Алайда бүгінгі сын – өткенді жоққа шығару емес, құрылымдық тәуелділікті мойындау. Мұнай кірісі әлі де бюджет түсімдерінің елеулі бөлігін құрайды. Ал оның көлемі өндіріс кестесіне, әлемдік бағаға және инвесторлармен арадағы құқықтық дауларға тәуелді. Қашаған жобасына қатысты миллиардтаған долларлық талап-арыздардың көтерілуі – осы теңгерімсіздіктің белгісі. Тағы бір күрделі мәселе – келісімдердің ұзақ мерзімділігі. Кей жобалар бойынша шарттар ондаған жылға бекітілген. Бұл тұрақтылық береді, бірақ сонымен бірге икемділікті шектейді. Нарық, технология және саяси жағдай өзгергенімен, бастапқы формула сол күйінде қалуы мүмкін. Сонымен, тарихи қателік неде? Инвестор тартуда ма? Жоқ. Қателік – тәуелсіздіктің алғашқы кезеңіндегі әлсіз позицияны ұзақ мерзімді құрылымдық тәуелділікке айналдырып алуында. Экономиканы әртараптандыру мұнай бумының ең қызған кезеңінде жедел қарқын алуы тиіс еді. Алайда «жеңіл ақша» көптеген реформаларды кейінге ысырып тастады.
Бүгінгі міндет – эмоцияға емес, прагматикалық есепке сүйену. Қолданыстағы келісімдерді халықаралық құқық аясында қайта қарау, шығын құрылымдарының ашықтығын арттыру, салықтық модельді әділетті ету – бұл тек табыс үшін емес, экономикалық егемендік үшін қажет. Сонымен қатар балама экспорт бағыттарын дамыту, өңдеу секторын күшейту және мұнайдан тыс салаларды жүйелі қолдау – стратегиялық міндет.
Қысқасы, бір сөзбен айтқанда, тарихты өзгерту мүмкін емес, бірақ одан қорытынды жасау – мемлекеттің қолында. Мұнай келісімдерінің сабағы да осында: ұлттық мүдде әрқашан экономикалық саясаттың өзегінде тұруы тиіс. Егер Қазақстан бүгін батыл әрі прагматикалық шешім қабылдай алса, онда табиғи ресурстар тек табыс көзі ғана емес, экономикалық тәуелсіздіктің нақты тірегіне айналады.
Азаматхан ӘМІРТАЙ, «Байтақ» Жасылдар партиясының төрағасы
