Сейсен ӘМІРБЕКҰЛЫ, Dodanews.kz
Армениядағы парламент сайлауының нәтижесі Оңтүстік Кавказдағы ғана емес, бүкіл посткеңестіктегі геосаяси үрдістердің айқын көрінісіне айналды. Алдын ала ресми нәтижелер бойынша премьер-министр Никол Пашинян жетекшілік ететін «Азаматтық келісім» партиясы 50 пайыздан жоғары дауыс жинап, үкіметті өз бетінше құру мүмкіндігін сақтап қалды. Оның басты қарсыласы саналатын Ресейге жақын күштер айтарлықтай нәтиже көрсеткенімен, билікке келе алмады.
Бұл сайлауды қарапайым парламенттік дода ретінде қабылдау қателік болар еді. Шын мәнінде, армян қоғамы Ресей ықпалы мен еуропалық бағыттың арасындағы таңдауын тағы бір рет жасады. 2023 жылы Таулы Қарабақтағы оқиғалардан кейін армяндардың Ресейге деген сенімі қатты әлсіреді. Армения ондаған жыл бойы өзінің қауіпсіздігін Мәскеумен байланыстырды. Ел аумағында Ресей әскері орналасты, Армения ұжымдық қауіпсіздік жүйесінің мүшесі болды, экономикасының маңызды бөлігі Ресеймен байланыста қалды. Бірақ Қарабақтағы дағдарыс кезінде Мәскеудің нақты көмек көрсетпеуі армян қоғамында үлкен көңілсіздік туғызды.
Содан бері Пашинян билігі сыртқы саясатты біртіндеп өзгертті. Еуропалық одақпен ынтымақтастық кеңейді, АҚШ-пен байланыс күшейді, қауіпсіздік саласында Франциямен әріптестік дамыды. Армения ҰҚШҰ-ның жұмысына қатысуын іс жүзінде тоқтатты және ұйымнан шығу мүмкіндігін бірнеше рет меңзеді. Бұл бұрынғы Армения үшін елестету қиын құбылыс еді.
Дегенмен, Армения ертең Еуразиялық экономикалық одақтан шығып кетеді деу асығыстық болады. Пашинянның өзі де Ресеймен экономикалық байланыстарды үзуді көздемейтінін бірнеше рет айтқан. Себебі Армения экономикасы әлі де Ресей нарығымен тығыз байланысты. Мыңдаған армян Ресейде жұмыс істейді. Сауда көлемі де жоғары деңгейде қалып отыр. Сондықтан алдағы жылдары Ереванның бағыты «Ресейден толық кету» емес, «Ресейге тәуелділікті азайту» болады деп айту шындыққа жақынырақ.
Ресей бұл үрдіске алаңдай ма? Әрине алаңдайды. Мәскеу үшін Армения бұрынғы Кеңес Одағы кеңістігіндегі ең сенімді серіктестердің бірі болатын. Қазір жағдай өзгерді. Украина Ресеймен ашық соғыс жағдайында. Молдова Еуроодаққа жақындап келеді. Грузия қоғамының басым бөлігі еуропалық интеграцияны қолдайды. Әзербайжан соңғы жылдары Ресейден бұрынғыдай тәуелді емес екенін көрсетті. Енді Армения да көпвекторлы саясатқа көшуде.
Алайда «Ресей әлсіреп жатыр» деген пікірді де эмоциямен емес, фактпен бағалау керек. Иә, Мәскеудің бұрынғы ықпалы азайып келеді. Бірақ Ресей әлі де әскери, энергетикалық және экономикалық ресурстары зор мемлекет болып қала береді. Оның Кавказдағы ықпалы толық жойылған жоқ. Сондықтан посткеңестік кеңістікте Ресейдің ықпалының азаюы жүріп жатыр деген дұрыс, бірақ Ресейдің өзі аймақтан жоғалып бара жатыр деу шындыққа сәйкес келмейді.
Көпшілік талқылап жүрген тағы бір мәселе – Гюмридегі Ресейдің 102-әскери базасының болашағы. Бүгінде Армения билігі базаны дереу шығару туралы ресми шешім қабылдаған жоқ. Бірақ соңғы жылдардағы саяси үрдістерге қарасақ, бұл тақырып алдағы уақытта күн тәртібіне шығуы мүмкін. Егер Армения Еуропамен және Батыспен интеграцияны тереңдетсе, Ресей әскери қатысуының қажеттілігі жөніндегі сұрақ жиілей береді. Сондықтан Гюмридегі базаның болашағы бұрынғыдай даусыз емес.
Кейде «Ресей Арменияға шабуыл жасауы мүмкін бе?» деген сауалда туындайды. Бұл қаншалықты ақиқатқа жақын?
Меніңше, мұндай сценарийдің ықтималдығы өте төмен. Біріншіден, Ресей үшін Армения Украинадағы жағдайдан мүлде бөлек. Екіншіден, Арменияға қарсы ашық әскери әрекет Мәскеудің Кавказдағы қалған ықпалына ауыр соққы болар еді. Үшіншіден, Ресейдің өзі қазір бірнеше стратегиялық бағытта ресурстарын жұмсап отыр. Сондықтан Кремль үшін әскери басып кіруден гөрі саяси, экономикалық және ақпараттық ықпал құралдарын пайдалану әлдеқайда тиімді.
Сайлаудың басты қорытындысы мынау: армян қоғамы қауіпсіздік пен мемлекеттіліктің жаңа моделін іздеуді жалғастыруға дауыс берді. Бұл бағытта көптеген қиындық бар. Ресеймен қатынасты бір күнде үзу мүмкін емес. Еуропалық интеграцияның да өз бағасы бар. Бірақ 2026 жылғы сайлау бір нәрсені анық көрсетті: Арменияның болашағы туралы шешімді енді Мәскеу емес, армян сайлаушысы қабылдайды. Ал бұл посткеңістіктегі ең маңызды өзгерістердің бірі болуы мүмкін.
