Таяу Шығыстағы жаңа әскери шиеленіс әлемдік мұнай нарығын тағы да тұрақсыздық аймағына әкелді. Соңғы шабуылдардан кейін Парсы шығанағы маңында бірнеше мұнай танкерінің зақымдануы жаһандық энергия нарығында бірден дүрбелең туғызды. Инвесторлар үшін басты қауіп – мұнайдың нақты жеткізілу жолдарының бұзылуы. Нәтижесінде әлемдік эталондық марка саналатын Brent crude oil бағасы бір баррель үшін 100 долларлық психологиялық межеден асып, соңғы айлардағы ең жоғары деңгейлердің біріне жетті.
Нарықтағы бұл құбылыс жай ғана қысқа мерзімді алыпсатарлық емес. Сарапшылардың пікірінше, қазіргі жағдай геосаяси факторлардың энергетикалық нарыққа қаншалықты тікелей әсер ететінін тағы бір мәрте дәлелдеп отыр. Әсіресе әлемдік мұнай тасымалының негізгі артерияларының бірі саналатын Ормуз бұғазы маңындағы қауіпсіздік мәселесі инвесторларды қатты алаңдатып отыр. Бұл бұғаз арқылы күн сайын шамамен 20 миллион баррельге жуық мұнай өтеді, яғни әлемдік теңіз арқылы тасымалданатын мұнайдың шамамен бестен бірі осы дәлізге тәуелді. Егер бұл бағыт толық немесе ішінара жабылатын болса, әлемдік нарықтағы ұсыныс айтарлықтай қысқарады.
Танкерлерге жасалған шабуылдардан кейін бірқатар халықаралық сақтандыру компаниялары аймақтағы тасымалдарға тарифтерді күрт көтере бастады. Кейбір логистикалық компаниялар кемелерін уақытша басқа бағыттарға бұруға мәжбүр. Мұндай жағдай мұнай жеткізу тізбегін қымбаттатып қана қоймай, жаһандық саудаға да әсер етеді. Қазірдің өзінде Азиядағы ірі тұтынушылар – Қытай мен Үндістан – қауіпсіз бағыттарды іздей бастағаны туралы ақпараттар тарауда. Бұл әлемдік мұнай логистикасының бұрын қалыптасқан картасының өзгеруіне әкелуі мүмкін.
Геосаяси тәуекелдердің күшеюі мұнай бағасының өсуін жеделдетіп қана қойған жоқ, сонымен бірге қаржы нарықтарына да қысым түсірді. Инвесторлар инфляцияның қайта күшеюінен қауіптеніп, тәуекелі жоғары активтерден жаппай шыға бастады. Соның салдарынан АҚШ-тағы негізгі биржалық индекстердің бірі – S&P 500 – бірнеше күн қатарынан төмендеп, соңғы бір айдағы ең ірі құлдыраулардың бірін тіркеді. Мұнай бағасының қымбаттауы әдетте авиация, логистика және өндіріс салалары үшін қосымша шығындарды білдіреді, ал бұл әлемдік инфляцияның қайта өсуіне ықпал етеді.
Энергетикалық нарықтағы дүрбелеңді азайту үшін Халықаралық энергетикалық агенттік стратегиялық қорлардан жүздеген миллион баррель мұнай шығаруды талқылап жатыр. Мұндай қадам бұрын да қолданылған. Алайда көптеген сарапшылар бұл тек уақытша шешім екенін айтады. Стратегиялық қорлар нарықтағы қысқа мерзімді тапшылықты ғана жаба алады, ал геосаяси қақтығыс ұзаққа созылған жағдайда олардың әсері шектеулі болмақ. Оның үстіне әр мемлекет өз қорларын қалай және қашан пайдаланатынын өзі шешеді, сондықтан бұл бастама біртұтас үйлестірілген саясатқа айналмауы да мүмкін.
Қызығы, осы кезеңде АҚШ Энергетика министрлігі коммерциялық мұнай қорларының айтарлықтай өскенін хабарлады. Теориялық тұрғыдан алғанда бұл бағаның төмендеуіне әсер етуі тиіс еді. Бірақ нарықтағы психологиялық фактор әлдеқайда күшті болып шықты. Трейдерлер қоймалардағы статистикадан гөрі Парсы шығанағындағы әскери тәуекелдерді маңыздырақ деп бағалап отыр. Бұл жағдай қазіргі энергетикалық нарықта нақты физикалық жеткізілім қауіпсіздігі қағаз жүзіндегі есептерден әлдеқайда маңызды екенін көрсетеді.
Мұндай жағдайда мұнай экспорттайтын мемлекеттердің экономикасына белгілі бір мүмкіндік пайда болады. Солардың бірі – Қазақстан. Ел бюджетінің айтарлықтай бөлігі мұнай кірістеріне тәуелді болғандықтан, әлемдік бағаның өсуі қысқа мерзімде ұлттық экономикаға қосымша табыс әкелуі мүмкін. Қазақстан экспорттайтын мұнайдың бағасы негізінен Brent эталонына байланысты болғандықтан, бағаның әрбір өсуі бюджетке түсетін валюталық түсімнің артуына ықпал етеді. Бұл өз кезегінде ұлттық қордың толығуына және мемлекеттік шығыстарды қаржыландыруға қосымша мүмкіндік береді.
Мұнай бағасының жоғары болуы ұлттық валютаға да белгілі бір қолдау көрсете алады. Экспорттық кірістің артуы теңгеге деген сұранысты күшейтіп, оның күрт әлсіреуін тежейді. Сонымен қатар ірі мұнай компаниялары үшін де инвестициялық мүмкіндіктер кеңейеді. Бағаның қолайлы кезеңінде олар жаңа жобаларға қаржы құюға немесе өндірісті ұлғайтуға мүдделі болады.
Алайда мұнай бағасының қымбаттауы Қазақстан үшін тек пайда әкеледі деу дұрыс емес. Әлемдік нарықтағы жоғары баға ұзақ уақыт сақталса, бұл жаһандық экономиканың баяулауына алып келуі мүмкін. Өндіріс пен тұтыну қысқарған жағдайда энергия ресурстарына сұраныс та төмендейді. Мұндай сценарийде мұнай бағасының бүгінгі өсуі уақытша құбылыс болып шығуы ықтимал.
Сонымен қатар геосаяси тұрақсыздық логистика саласына да әсер етеді. Қазақстан мұнайының негізгі бөлігі халықаралық теңіз маршруттары арқылы экспортталады. Егер әлемдік тасымал жүйесінде қауіпсіздік тәуекелдері артса, тасымалдау шығындары да өседі. Бұл өз кезегінде экспорттық табыстың бір бөлігін «жеп қоюы» мүмкін.
Тағы бір маңызды мәселе – инфляция. Мұнайдың қымбаттауы жанармай мен көлік шығындарының өсуіне әсер етеді. Ал бұл кез келген елдің ішкі нарығында бағаның көтерілуіне алып келеді. Қазақстан да бұл процестен толықтай оқшау емес. Сондықтан әлемдік мұнай бағасының өсуі бюджет кірістерін арттырғанымен, ішкі экономикалық тепе-теңдікке жаңа сынақтар туғызуы мүмкін.
Жалпы алғанда, Таяу Шығыстағы шиеленістің ушығуы әлемдік энергетикалық жүйенің қаншалықты осал екенін тағы бір рет көрсетті. Егер Ормуз бұғазы маңындағы қауіпсіздік жағдайы жақын арада тұрақталмаса, мұнай бағасы ұзақ уақыт жоғары деңгейде қалуы мүмкін. Кейбір сарапшылар тіпті жаңа энергетикалық дағдарыс қаупі туралы да айта бастады.
Қазақстан үшін бұл кезең белгілі бір экономикалық мүмкіндік әкелуі мүмкін, бірақ ол ұзақ мерзімді тұрақтылықтың кепілі емес. Керісінше, қазіргі жағдай мұнайға тәуелді экономикалардың сыртқы геосаяси факторларға қаншалықты тәуелді екенін айқын көрсетеді. Сондықтан сарапшылардың пікірінше, мұндай кезеңдер тек қосымша табыс табудың емес, сонымен қатар экономиканы әртараптандыру қажеттігін тағы бір рет еске салатын маңызды сигнал болып отыр.
Сейсен ӘМІРБЕКҰЛЫ
Dodanews.kz
