Аймақтық қақтығыстан жаһандық салдарға дейін
АҚШ пен Израильдің Иранға қарсы әскери әрекеттері Таяу Шығыстағы ахуалды түбегейлі өзгертіп отыр. Қақтығыстың ресми себебі — Иранның ядролық бағдарламасы мен оның әлеуетті әскери сипатына қатысты алаңдаушылық. Алайда бұл соғыс тек өңірлік күштер тепе-теңдігіне ғана емес, бүкіл әлемдік қауіпсіздік жүйесіне ықпал етуі мүмкін.
Сарапшылардың бір бөлігі қазіргі жағдайды «жаңа ядролық дәуірдің» басталуымен байланыстырады. Олардың пікірінше, Иран төңірегіндегі оқиғалар көптеген мемлекеттерге бір маңызды сигнал беруі ықтимал: ядролық қаруға ие болу — тек бедел мәселесі емес, өміршеңдік кепілі.
Ядролық тежеу логикасы: тарихи тәжірибе
Ядролық қару халықаралық қатынастарда ең алдымен тежеу құралы ретінде қарастырылады. Қырғи-қабақ соғыс кезеңінде АҚШ пен Кеңес Одағы арасындағы «өзара жойқын жауап» қағидасы (mutually assured destruction) ірі державалар арасындағы тікелей соғыстың алдын алған фактор ретінде бағаланады.
Бүгінде Стокгольм халықаралық бейбітшілікті зерттеу институты — SIPRI деректеріне сәйкес, әлемде шамамен 12 мыңнан астам ядролық оқтұмсық бар. Ең ірі арсеналдар Ресей мен АҚШ-қа тиесілі. Сонымен қатар Қытай, Франция және Ұлыбритания ресми ядролық державалар саналады. Ал Үндістан, Пәкістан, Солтүстік Корея және Израиль де ядролық әлеуетке ие мемлекеттер қатарында.
Сарапшылардың пайымынша, ядролық қаруы бар елдерге қарсы ауқымды интервенция сирек кездеседі. Бұл «ядролық қалқан» ұғымының саяси сананы қалыптастырғанын көрсетеді. Алайда бұл қағида абсолютті қауіпсіздік кепілі емес — ол тек тәуекелді күрделендіреді.
Иран мысалы: қауіпсіздік дилеммасы
Иранға қарсы соғыс көптеген мемлекеттерге сабақ болуы мүмкін. Егер ядролық қаруға ие емес, бірақ оған ұмтылған мемлекет әскери соққыға ұшыраса, бұл өзге елдер үшін «уақыт жоғалтпау» қажеттігін күшейтуі ықтимал.
Халықаралық қатынастар теориясында бұл құбылыс «қауіпсіздік дилеммасы» деп аталады. Бір мемлекет қорғану мақсатында қаруланса, екінші мемлекет оны қауіп ретінде қабылдайды. Нәтижесінде қарулану спиралі басталады.
Кейбір сарапшылардың пікірінше, Иран оқиғасы ядролық қаруы жоқ, бірақ геосаяси тұрғыда қысымға ұшырауы мүмкін елдер үшін стратегиялық есептерді қайта қарауға итермелейді. Яғни, ядролық қару тек шабуыл құралы емес, режим тұрақтылығының кепілі ретінде қарастырыла бастайды.
Еуропадағы стратегиялық қайта ойлау
Еуропада да қауіпсіздік тұжырымдамасы өзгеріп келеді. Эммануэль Макрон Францияның ядролық доктринасына «елеулі өзгерістер» енгізілетінін мәлімдеп, «күшейтілген тежеу» кезеңіне өтетінін жариялады. Париж ядролық күштерін еуропалық серіктестермен үйлестіруді жоспарлап отыр.
Франция ядролық оқтұмсықтар санын арттыруы мүмкін екенін, бірақ нақты көрсеткіштердің жарияланбайтынын мәлімдеді. Бұл шешім Еуропаның қауіпсіздікке қатысты стратегиялық автономиясын күшейтуге бағытталған қадам ретінде қарастырылады.
Ресми мәлімдемелерде аталған шаралар Ядролық қаруды таратпау туралы шарт талаптарына қайшы келмейтіні айтылғанымен, кейбір сарапшылар мұны еуропалық қауіпсіздік жүйесінің қайта құрылуы деп бағалайды. АҚШ-тың қауіпсіздік кепілдіктеріне қатысты сенімнің әлсіреуі Еуропада балама тетіктерді іздеуге түрткі болуы мүмкін.
Қарулануды бақылау жүйесінің әлсіреуі
Соңғы жылдары стратегиялық тұрақтылық архитектурасы әлсіреп келеді. АҚШ пен Ресей арасындағы қарулануды шектеу келісімдерінің болашағы белгісіз күйде қалды. Сенім дағдарысы, санкциялық текетірестер және аймақтық соғыстар ядролық қаруды бақылау жүйесін күрделендіріп отыр.
Сарапшылардың пікірінше, егер ірі державалар арасындағы келісімдер әлсіресе, орта және аймақтық державалар өз қауіпсіздігін дербес қамтамасыз етуге ұмтылуы мүмкін. Бұл — көпполярлы ядролық әлемнің қалыптасу қаупін арттырады.
Ядролық қарудың таралуы: тұрақтылық па, әлде тұрақсыздық па?
Ядролық қарудың таралуына қатысты екі негізгі көзқарас бар.
Бірінші көзқарас: ядролық қару тұрақтылық әкеледі. Себебі қарсы тарап соғыстың салдары апатты болатынын түсінеді. Бұл логика Үндістан мен Пәкістан арасындағы қатынастарда жиі айтылады.
Екінші көзқарас: ядролық қарудың көп мемлекетке таралуы керісінше, басқару мен бақылауды күрделендіріп, қателік тәуекелін арттырады. Техникалық ақау, ақпараттық қате немесе саяси эмоция апатты шешімге әкелуі мүмкін.
Қазіргі жағдайда осы екі логиканың қайсысы басым болатыны — ашық сұрақ.
Жаңа ядролық жарыстың алғышарттары
Бүгінгі геосаяси ахуал бірнеше тенденцияны көрсетеді:
Аймақтық соғыстардың жиілеуі;
Үлкен державалар арасындағы сенімнің төмендеуі;
Қауіпсіздік кепілдіктерінің саясилануы;
Әскери технологиялардың жедел дамуы.
Егер мемлекеттер ядролық қаруды «соңғы сақтандыру полисі» ретінде қарастыра бастаса, жаһандық қарулану жарысы жаңа кезеңге өтуі ықтимал. Бұл жарыс тек оқтұмсық санымен емес, зымыран жүйелерімен, зымыранға қарсы қорғаныс құралдарымен және гипердыбыстық технологиялармен өлшенуі мүмкін.
Түйін: таңдау жолы
Таяу Шығыстағы соғыс — жаһандық қауіпсіздік жүйесінің болашағына қатысты стратегиялық бұрылыс нүктесі болуы ықтимал. Егер Иран оқиғасы ядролық қарудың «қалқан» ретіндегі тиімділігі туралы түсінікті күшейтсе, көптеген мемлекеттер стратегиялық жоспарларын қайта қарауы мүмкін.
Алайда ядролық қару — бір мезгілде әрі тежеу құралы, әрі өркениеттік қатер. Оның таралуы қауіпсіздік кепілдігін арттыруы да, керісінше, басқарылмайтын тұрақсыздық кезеңін бастауға да қабілетті.
Алдағы жылдары дипломатиялық келіссөздер, қарулануды бақылау тетіктерінің жаңғыртылуы және ірі державалар арасындағы сенім деңгейі шешуші рөл атқарады. Егер бұл бағытта ілгерілеу болмаса, әлем жаңа ядролық жарыс дәуіріне қадам басуы әбден мүмкін.
Сейсен ӘМІРБЕКҰЛЫ
Dodanews.kz
