Таяу Шығыс тағы да геосаяси дүмпудің шетінде тұр. Иран айналасындағы ахуал соңғы айларда бұрын-соңды болмаған деңгейде ушығып, аймақтық қана емес, жаһандық қауіпсіздікке әсер ететін факторға айналды. АҚШ-тың әскери күшін жедел түрде Таяу Шығысқа топтастыруы — жай ғана жаттығу емес, нақты саяси сигнал.
Иран ішіндегі дағдарыс: режимге қысым күшейді
Соңғы бір-екі жылда Иранда әлеуметтік және саяси тұрақсыздық тереңдей түсті. Әйелдер құқығы, экономикалық күйзеліс, санкциялардың салдары, жұмыссыздық — бәрі бірігіп, халық наразылығын күшейтті. Халықаралық құқық қорғау ұйымдары мен батыс медиаларының деректеріне сүйенсек, шерулерді күшпен басу барысында он мыңдаған адам қаза тапты деген мәліметтер айтылады, мыңдаған адам түрмеге қамалып, кейбірі із-түзсіз жоғалған.
Ресми Тегеран бұл сандарды жоққа шығарады. Алайда факт біреу: Иран билігі қоғамды толық бақылауда ұстап отыр деп айту барған сайын қиындап барады. Бұл — сыртқы күштер үшін де «әлсіз тұс».
АҚШ әскері неге дәл қазір қозғалды?
АҚШ-тың Таяу Шығысқа әскери контингентін күрт арттыруы кездейсоқ емес. Аймаққа жойғыш ұшақтар, ұшақтасушы кемелер, ауыр бомбалаушылар, зымыранмен қаруланған сүңгуір қайықтар шоғырланды. Бұл тек Иранға ғана емес, оның одақтастарына да бағытталған ашық ескерту.
Вашингтонның басты мақсаты — Иранның ядролық бағдарламасын тежеп ұстау, Израильдің қауіпсіздігін қамтамасыз ету және аймақтағы күш балансын өз пайдасына сақтау. Бұл жерде әскери соққыдан бұрын психологиялық қысым негізгі құралға айналып отыр.
Аятоллаға қауіп бар ма?
Ең көп қойылатын сұрақ — тікелей соғыс бастала ма? Қысқа жауап: мүмкін, бірақ бұл АҚШ үшін ең соңғы сценарий.
Иран — Ирак немесе Ливия емес. Елдің әскери әлеуеті бар, прокси-күштері жеткілікті (Хезболла, хуситтер, шииттік жасақтар), ал Ормуз бұғазы жабылса, әлемдік мұнай нарығы шайқалады. Сондықтан Тегеранға тікелей шабуыл — бүкіл аймақты өртке орау деген сөз. Аятолланы физикалық түрде жою мәселесіне келсек, бұл да өте тәуекелді сценарий. Мұндай қадам Иранды бір сәтке әлсіретуі мүмкін, бірақ ұзақ мерзімде радикалдануды күшейтіп, режимді құлатпай, керісінше қатайтып жіберуі ықтимал.
Былтырғы соққылар — болашақтың репетициясы ма?
Өткен жылы АҚШ пен Израильдің Иран нысандарына жасаған шектеулі соққылары көп нәрсені аңғартты. Ол кезде тараптар «сызықтан аспауға» тырысты. Қазір де жағдай ұқсас: қысым бар, бірақ толыққанды соғысқа баруға ешкім асығып отырған жоқ. Алайда қателікке, арандатуға немесе бақылаудан шыққан жағдайға бір-ақ сәт жеткілікті. Таяу Шығыстағы кез келген ракета — үлкен соғыстың триггеріне айналуы мүмкін.
Иран билігі құласа, олар қайда барады?
Саяси кулуарларда көп талқыланатын тағы бір мәселе — режим күйресе, Иран элитасы қайда қашады? Кейбір сарапшылар Ресей нұсқасын айтады. Мәскеу — санкция астындағы режимдер үшін «қауіпсіз айлақ» ретінде қарастырылады.
Режимнің толық құлауы — қысқа мерзімде ықтимал сценарий емес. Иран билігі — идеологиялық тұрғыдан мықты, қауіпсіздік құрылымдары орталықтандырылған жүйе. Аятолланың физикалық түрде жойылуы да жағдайды түбегейлі өзгертпеуі мүмкін: мұндай қадам режимді әлсіретуден гөрі, қоғамды радикалдандырып жіберуі ықтимал.
Ал билік элитасының Ресейге немесе үшінші елдерге қашуы туралы болжамдар әзірге гипотеза деңгейінде ғана. Иран — билігін соңына дейін қорғауға дайын режим.
Бұл соғыс емес, ұзақ текетірес
Қазіргі көрініс — жедел соғысқа дайындықтан гөрі, ұзаққа созылатын геосаяси текетірестің белгісі. АҚШ Иранды әскери жолмен емес, ішкі қысым, санкция, дипломатиялық оқшаулау арқылы әлсіретуді көздейді. Ал Иран уақыт ұтуға, келіссөзді созуға және қарсыластарын шаршатуға тырысады.
Таяу Шығыс тағы да үлкен ойынның алаңына айналды. Бұл ойында жеңімпаздан гөрі, ұтылатын тараптар көп болуы мүмкін.
Соғыс бастала ма? Әзірге — жоқ.
Қауіп бар ма? Әрқашан бар.
Ал ең қауіптісі — күтпеген сәт.
Сейсен ӘМІРБЕКҰЛЫ
Dodanews.kz
